Áp dụng chủ nghĩa khắc kỷ trong công việc là dùng vài nguyên tắc cốt lõi của nó vào những tình huống rất đời thường ở chỗ làm: dồn sức vào phần việc của mình thay vì lo điều ngoài tầm tay, làm tròn vai trò mình nhận, giữ thời gian như giữ tài sản, và đón phản hồi như cơ hội sửa sai thay vì một cú đánh vào lòng tự trọng.
Khắc kỷ không biến bạn thành người làm việc không biết mệt, cũng không bảo bạn chịu đựng mọi đòi hỏi vô lý. Nó giúp tách cái cần làm khỏi cái chỉ làm mình bực, và nhờ thế tiết kiệm sức cho những việc thật sự đáng. Ba nhân vật chính của khắc kỷ La Mã đều là người đi làm theo cách của họ: một cố vấn triều đình, một thầy giáo từng là nô lệ, một hoàng đế điều hành đế chế giữa chiến tranh và dịch bệnh.
"Dậy đi làm việc của một con người": buổi sáng của Marcus
Đầu quyển 5 của Suy tưởng là một đoạn mà ai từng ngại dậy đi làm cũng thấy mình trong đó. Marcus tự nhủ: lúc rạng sáng, khi khó rời khỏi giường, hãy nghĩ rằng mình dậy để làm công việc của một con người. Ông hỏi tiếp, gần như trêu chính mình: sao lại than phiền khi đi làm cái việc mình sinh ra để làm; chẳng lẽ mình được tạo ra để nằm trong chăn ấm. Cây cỏ, chim chóc, ong kiến đều làm phần việc của chúng.
Điều đáng chú ý là người viết những dòng này là hoàng đế, không thiếu gì để có thể ngủ thêm. Ông không tự động viên bằng tiền thưởng hay danh tiếng, mà bằng ý nghĩa: con người là sinh vật sống thành cộng đồng, và làm phần việc của mình cho cộng đồng là đúng với bản tính ấy.
Áp vào hôm nay, câu hỏi "vì sao mình đi làm" đáng được trả lời rõ hơn "vì lương". Lương là thứ trung tính đáng ưa, hoàn toàn chính đáng. Nhưng nếu chỉ có lương, mỗi buổi sáng khó khăn sẽ là một cuộc mặc cả. Người làm kế toán có thể thấy mình giữ cho một doanh nghiệp minh bạch; người lái xe giao hàng thấy mình nối người bán với người cần. Không cần lý tưởng lớn lao, chỉ cần một lý do mình tin được.
Epictetus: diễn cho tròn vai, còn vai do ai giao thì không phải việc của mình
Hình ảnh diễn viên. Trong Sổ tay, Epictetus nói mỗi người như diễn viên trong một vở kịch mà người khác viết: vai ngắn hay dài, vai người nghèo, người tàn tật, nhà cầm quyền hay thường dân. Việc của ta là diễn vai được giao cho thật tốt; chọn vai là việc của người khác.
Mỗi người mang nhiều vai. Trong Bài giảng, ông hay nhắc học trò xét xem mình đang mang những vai nào — con, anh em, công dân, thành viên một cộng đồng — và mỗi vai đòi hỏi gì. Ở chỗ làm, một người có thể vừa là chuyên viên, vừa là người hướng dẫn nhân viên mới, vừa là đồng nghiệp của phòng bên.
Diễn tốt vai nhỏ. Ví dụ giả định: một nhân viên mới được giao nhập liệu, việc chẳng ai muốn. Theo Epictetus, làm việc đó cẩn thận và đúng hạn là diễn tròn vai, và chính cách diễn ấy chứ không phải độ lớn của vai cho thấy con người mình.
Giới hạn của hình ảnh. Hình ảnh "vai do người khác giao" không có nghĩa là không được xin đổi việc hay đòi điều kiện làm việc tốt hơn. Đề nghị, thương lượng, nghỉ việc đều là hành động trong tầm tay. Điều Epictetus phản đối là oán trách vai mình đang diễn trong khi vẫn đứng trên sân khấu.
Seneca và thời gian: thứ tài sản duy nhất bị phung phí không ai ngăn
Trong luận văn Về sự ngắn ngủi của đời người, Seneca viết rằng đời không ngắn, chỉ là ta phí phạm nó. Người ta giữ đất đai rất chặt, tranh chấp từng mét ranh giới, nhưng lại để người khác lấy thời gian của mình một cách dễ dàng. Lá thư đầu tiên trong Thư gửi Lucilius cũng mở bằng lời khuyên tương tự: hãy giành lại mình cho chính mình, gom góp và giữ lấy thời gian đang bị lấy đi, bị đánh cắp hoặc trôi mất.
Ở văn phòng hiện đại, thời gian bị lấy đi qua những cách mà Seneca không thể hình dung nhưng chắc sẽ nhận ra ngay: cuộc họp không có mục tiêu, nhóm chat réo liên tục, email "trả lời tất cả", thói quen kiểm tra điện thoại vài phút một lần. Mỗi thứ chỉ tốn một ít, nhưng cộng lại là những ngày làm việc mà không làm được gì cho ra hồn.
Áp dụng tinh thần Seneca không phải là cắt hết giao tiếp, mà là quyết định có ý thức. Trước khi nhận lời họp, hỏi mục tiêu và vai trò của mình; dành một khối thời gian buổi sáng tắt thông báo cho việc cần tập trung; cuối tuần xem lại lịch tuần qua xem thời gian đã đi về đâu. Seneca không dạy tối ưu hoá năng suất; ông dạy đừng để đời mình bị tiêu bởi những thứ mình không chọn.
Đón phản hồi và làm việc với người khó tính
Hai tình huống làm người đi làm mệt nhất thường không phải khối lượng việc, mà là bị phê bình và phải làm cùng người khó chịu. Bảng dưới đặt phản ứng thường gặp cạnh cách nhìn khắc kỷ (ví dụ giả định).
| Tình huống | Phản ứng thường gặp | Cách nhìn khắc kỷ | Việc cụ thể |
|---|---|---|---|
| Bản kế hoạch bị trưởng phòng sửa gần hết | "Mình bị coi là kém" | Lời phê là thông tin; nếu đúng thì sửa, nếu sai thì vẫn không làm hại phần cốt lõi của mình | Hỏi lại ba điểm sửa quan trọng nhất và lý do |
| Đồng nghiệp hay đẩy việc sang | "Người này thật quá đáng" | Họ làm vậy vì họ nghĩ đó là cách có lợi; việc của mình là phản ứng cho công bằng | Nói rõ ranh giới, đề nghị phân công bằng văn bản |
| Khách hàng nói nặng lời | "Phải đáp trả cho bõ" | Lời lẽ là của họ; sự điềm tĩnh và chuyên nghiệp là của mình | Ghi nhận vấn đề, hẹn thời điểm trả lời cụ thể |
| Bị góp ý đúng nhưng cách nói khó nghe | "Nói kiểu đó thì không nghe" | Tách nội dung khỏi cách nói; giữ lại điều có ích | Ghi lại nội dung, sau đó góp ý riêng về cách trao đổi |
| Cấp trên đổi ý phút chót | "Công sức đổ sông đổ biển" | Quyết định là của cấp trên; phần mình là thích ứng và rút kinh nghiệm quy trình | Đề xuất mốc chốt yêu cầu cho dự án sau |
Marcus Aurelius có một câu ở quyển 6 rất hợp với tình huống thứ nhất: nếu ai chỉ ra được rằng mình nghĩ sai hay làm sai, mình sẽ vui lòng sửa, vì mình tìm sự thật, mà sự thật chưa từng làm hại ai; cái hại là cứ khư khư giữ cái sai. Một hoàng đế tự nhắc mình như vậy, thì một nhân viên nhận góp ý của trưởng phòng cũng chẳng mất gì.
Người lãnh đạo khắc kỷ: học từ cha nuôi của Marcus
Nếu muốn biết Marcus Aurelius nghĩ thế nào về một người lãnh đạo tốt, hãy đọc đoạn dài trong quyển 1 Suy tưởng, nơi ông ghi lại những gì học được từ cha nuôi là hoàng đế Antoninus Pius. Danh sách ấy không có chiến công hay chiến lược lớn. Nó gồm những phẩm chất rất đời thường: hiền hoà nhưng kiên định với quyết định đã cân nhắc kỹ; không ham hư danh; chịu khó lắng nghe ai có ý kiến hữu ích; xét việc kỹ lưỡng chứ không qua loa; không để ý những lời xu nịnh.
Đối chiếu với quản lý hôm nay, đây là chân dung của một người quản lý mà nhân viên tin: nghe trước khi quyết, quyết rồi thì giữ, khen chê công bằng, không cần người dưới phải nịnh mới được việc. Không cần đọc hết triết học khắc kỷ, chỉ riêng danh sách này đã là một bảng tự kiểm tra tốt cho người mới lên chức.
Cần nói thêm cho đầy đủ: thời trị vì của Marcus cũng có những điểm bị phê phán, và người con trai ông chọn kế vị, Commodus, là một hoàng đế tồi theo đánh giá của nhiều sử gia. Triết học không bảo đảm mọi quyết định đều đúng. Giá trị của Marcus là ông nghiêm khắc tự xét mình, không phải ông không bao giờ sai.
Một tuần thử nghiệm khắc kỷ ở chỗ làm
Nếu muốn thử mà không cần đọc hết sách, có thể làm một tuần với mỗi ngày một thực hành nhỏ, rồi tự xem cái nào hợp với mình để giữ lại:
- Thứ Hai: trước khi mở email, viết một câu trả lời cho câu hỏi "hôm nay mình đi làm để làm gì", theo tinh thần đoạn mở quyển 5 của Marcus.
- Thứ Ba: với mỗi việc làm mình lo trong ngày, ghi nhanh phần nào thuộc về mình, phần nào không; chỉ lên kế hoạch cho phần thứ nhất.
- Thứ Tư: ghi lại mọi khoảng thời gian bị cắt ngang và nguồn gây ra, như Seneca khuyên kiểm kê thời gian bị lấy đi; cuối ngày chọn một nguồn để cắt bớt.
- Thứ Năm: chủ động xin một người góp ý về một việc mình vừa làm, nghe hết mà không giải thích lại, rồi ghi ra điều có ích.
- Thứ Sáu: khi gặp một tình huống bực bội, hoãn phản hồi ít nhất ba mươi phút; tối về ghi xem quyết định sau khi chờ khác gì so với phản ứng đầu tiên.
- Cuối tuần: làm một việc không liên quan tới công việc mà mình thích, không mang điện thoại công việc theo — phần tiết độ và nghỉ ngơi mà Seneca nhắc tới.
Sau một tuần, đa số người thử thấy chỉ một hai thực hành thật sự hợp. Giữ lại những cái đó là đủ; khắc kỷ không đòi làm tất cả cùng lúc, và chính Marcus cũng tập đi tập lại cả đời.
Khắc kỷ không phải lý do để làm việc tới kiệt sức
Hiểu lệch phổ biến. Một số sách và bài đăng trên mạng xã hội trình bày khắc kỷ như triết lý "làm không ngừng, không than". Cách hiểu này bỏ qua phần tiết độ — một trong bốn đức chính — vốn bao gồm cả biết dừng.
Seneca bàn cả chuyện nghỉ ngơi. Trong luận văn Về sự bình an của tâm hồn, Seneca khuyên đầu óc cần được thả lỏng, như ruộng cần được nghỉ để không bạc màu. Ông nhắc tới những người nổi tiếng vẫn dành thời gian cho đi dạo, trò chuyện với bạn bè.
Kiệt sức là dấu hiệu, không phải bài kiểm tra. Mất ngủ kéo dài, mất hứng thú, cáu gắt, cảm giác trống rỗng khi nghĩ tới công việc là dấu hiệu cần điều chỉnh khối lượng việc và có thể cần gặp chuyên gia. Cố "khắc kỷ" vượt qua bằng ý chí là dùng sai triết học.
Thương lượng là việc trong tầm tay. Nói với cấp trên rằng khối lượng việc vượt khả năng, đề xuất ưu tiên, từ chối nhận thêm khi đã quá tải là hành động hợp lý và can đảm, đúng tinh thần khắc kỷ hơn là im lặng gánh hết.
Câu hỏi thường gặp
Khắc kỷ có làm mình trở nên thụ động ở chỗ làm không?
Không, nếu hiểu đúng. Phân biệt điều trong và ngoài tầm tay giúp dồn sức vào việc mình làm được, như chuẩn bị kỹ, đề xuất, góp ý, thay vì phí sức lo lắng về điều không đổi được. Người khắc kỷ thường chủ động hơn chứ không thụ động hơn.
Câu dậy để làm công việc của một con người nằm ở đâu?
Ý này mở đầu quyển 5 của Suy tưởng, khi Marcus tự nói với mình lúc khó rời khỏi giường buổi sáng. Câu chữ cụ thể khác nhau tuỳ bản dịch, nên khi trích nên ghi rõ quyển và bản dịch đang dùng.
Có nên nói với đồng nghiệp rằng mình đang tập khắc kỷ không?
Không cần. Khắc kỷ là việc thực hành bên trong. Epictetus còn khuyên đừng tự xưng là triết gia hay giảng giải nguyên tắc cho người khác, mà để hành động nói thay. Đồng nghiệp sẽ thấy bạn bình tĩnh hơn mà không cần nghe giải thích.
Khắc kỷ giúp gì khi bị cắt giảm nhân sự?
Nó giúp tách phần mất thật như thu nhập, thói quen, đồng nghiệp khỏi cảm giác bị tước đoạt giá trị bản thân, rồi dồn sức vào việc làm được: đòi đủ quyền lợi theo hợp đồng, cập nhật hồ sơ, liên hệ người quen trong ngành. Nỗi buồn vẫn có, nhưng không chiếm hết chỗ.
Người quản lý áp dụng khắc kỷ với nhân viên thế nào?
Bắt đầu từ chính mình: điềm tĩnh khi có sự cố, nghe trước khi quyết, khen chê công bằng như danh sách Marcus học từ Antoninus. Không nên đòi nhân viên phải khắc kỷ để chịu đựng điều kiện làm việc tệ; đó là lạm dụng triết học.
Đọc tác phẩm nào của Seneca để áp dụng vào công việc?
Về sự ngắn ngủi của đời người hợp với chuyện quản lý thời gian, Về sự bình an của tâm hồn hợp với chuyện cân bằng và nghỉ ngơi, còn Thư gửi Lucilius có nhiều lá ngắn bàn chuyện đời thường. Nên chọn bản dịch có chú thích về bối cảnh La Mã.