Lão Tử có một quan điểm về người đứng đầu rất khác với hình ảnh thủ lĩnh quen thuộc: người lãnh đạo giỏi nhất là người mà dân chỉ biết là có. Câu này ở đầu chương 17 Đạo đức kinh, sau đó ông xếp tiếp ba bậc thấp hơn: được dân thân và khen, được dân sợ, bị dân khinh. Chương kết bằng câu: việc xong, công thành, dân đều nói “chúng ta tự làm được thế”.
Cùng tinh thần đó, chương 60 có câu trị đại quốc nhược phanh tiểu tiên — trị nước lớn như nấu cá nhỏ, tức là đừng đảo lộn liên tục. Hai chương này là nền cho cách đọc Lão Tử trong quản trị hiện đại. Bài viết này đi qua nguyên văn, cách hiểu, những gì có thể áp dụng cho một trưởng nhóm hay giám đốc hôm nay, và những chỗ không nên áp nguyên.
Bốn bậc người đứng đầu trong chương 17
Chương 17 rất ngắn nhưng là một trong những đoạn được người làm quản lý trích nhiều nhất. Bốn bậc được xếp từ cao xuống thấp:
| Bậc | Nguyên văn và nghĩa | Dân cảm thấy gì | Hình ảnh trong một tổ chức hôm nay |
|---|---|---|---|
| Cao nhất | Thái thượng, hạ tri hữu chi — bậc cao nhất, kẻ dưới chỉ biết là có | Biết có người đứng đầu nhưng không cảm thấy bị điều khiển | Nhóm vận hành trơn tru, mọi người biết việc của mình, trưởng nhóm ít khi phải lên tiếng |
| Thứ hai | Kỳ thứ, thân nhi dự chi — kế đến, được thân và khen | Yêu mến, ca ngợi | Trưởng nhóm được quý, nhưng nhóm còn dựa vào sự có mặt của người đó |
| Thứ ba | Kỳ thứ, uý chi — kế đến, bị sợ | Sợ hãi, làm vì sợ phạt | Quản lý bằng kiểm soát, trách phạt; nhóm làm đủ để không bị mắng |
| Thấp nhất | Kỳ thứ, vũ chi — kế đến, bị khinh | Coi thường, chống đối ngầm | Người đứng đầu mất uy tín, nhóm làm theo cách riêng sau lưng |
Có dị bản chép câu đầu là “bất tri hữu chi” — dân không biết là có — thay vì “hạ tri hữu chi”. Hai cách chép khác nhau về mức độ, nhưng cùng một ý: người đứng đầu giỏi nhất là người mà sự hiện diện không đè nặng lên người dưới. Chương 17 còn có câu “tín bất túc yên, hữu bất tín yên” — mình không đủ tin người thì người không tin mình — đặt ngay sau bốn bậc, như lời giải thích vì sao người đứng đầu tụt bậc.
“Dân đều nói: chúng ta tự làm được” — chỗ hay nhất của chương 17
Câu kết chương 17 là công thành sự toại, bách tính giai vị ngã tự nhiên: công đã thành, việc đã xong, trăm họ đều nói “chúng ta tự nhiên như thế”. Đây là thước đo rất khó: người đứng đầu làm tốt đến mức người dưới không ghi công cho anh ta, mà thấy là chính mình làm được.
Trong quản trị hiện đại, điều này tương ứng với việc xây dựng năng lực cho nhóm thay vì làm thay. Một trưởng nhóm giải quyết mọi khủng hoảng bằng tay mình sẽ được khen là giỏi, nhưng nhóm không lớn lên. Một trưởng nhóm khác dành thời gian dạy, giao việc, để người dưới tự xử lý dần, sẽ ít được nhìn thấy hơn — đúng như chương 17 mô tả — nhưng nhóm vững hơn.
Chương 17 cũng có câu “du hề kỳ quý ngôn”: thong thả mà quý lời nói. Người đứng đầu bậc cao không nói nhiều, không ra lệnh liên tục; mỗi lời nói ra có trọng lượng vì hiếm. Ví dụ giả định: một giám đốc nhà máy ở Bắc Ninh mỗi sáng đi một vòng xưởng, hỏi han mà ít ra chỉ thị; công nhân biết ông có mặt, nhưng không cảm thấy bị giám sát. Khi ông lên tiếng về một vấn đề, cả xưởng chú ý.
Trị nước lớn như nấu cá nhỏ
Chương 60 mở bằng một hình ảnh ai làm bếp cũng hiểu: nấu cá nhỏ mà cứ lật qua lật lại thì cá nát. Người xưa chú giải câu này đa số theo hướng đó: cai trị đừng phiền nhiễu, đừng ra lệnh mới liên tục, đừng thay đổi chính sách xoành xoạch. Hàn Phi Tử trong thiên Giải Lão cũng giải thích theo hướng không nên thay đổi pháp lệnh luôn.
Với một tổ chức, câu này nhắc về chi phí của thay đổi. Mỗi lần đổi quy trình, đổi phần mềm, đổi cơ cấu, nhân viên phải học lại, mất nhịp, mất niềm tin rằng cái họ đang làm sẽ còn giá trị. Người quản lý mới nhận chức hay có xu hướng thay đổi nhiều để chứng tỏ mình — đó chính là việc lật cá liên tục.
Nhưng đọc câu này cũng phải cẩn thận. Nấu cá nhỏ không có nghĩa là không nấu; cá vẫn phải chín. Một tổ chức đang gặp khủng hoảng thật thì cần thay đổi, và thay đổi kịp thời. Điều Lão Tử phản đối là sự can thiệp không cần thiết, sự sốt ruột muốn thấy mình đang làm gì đó. Câu hỏi trước mỗi thay đổi nên là: nếu mình không làm gì trong một tháng, mọi thứ có tệ đi không?
Những chương khác bổ sung cho cách lãnh đạo của Lão Tử
Chương 57: càng nhiều lệnh cấm, dân càng nghèo. Lão Tử viết thiên hạ càng nhiều điều kiêng cấm thì dân càng nghèo, pháp lệnh càng rõ ràng tỉ mỉ thì trộm cướp càng nhiều. Áp vào doanh nghiệp: quy định quá chi li làm nhân viên mất chủ động và tìm cách lách, thay vì làm tốt.
Chương 66: muốn ở trên thì phải khiêm, muốn đi trước thì phải lùi. Sông biển làm vua trăm dòng vì ở dưới. Người đứng đầu theo cách này không đè lên người dưới, nên người dưới không thấy nặng, không thấy bị cản.
Chương 22: không tự khoe nên sáng. Không tự thấy mình là phải nên rõ, không tự khoe nên có công, không tự cao nên đứng lâu. Đây là phẩm chất ít thấy ở người đứng đầu nhưng làm nên sự tin cậy bền lâu.
Chương 8: chính thiện trị. Trong bảy cái giỏi của nước, có “chính thiện trị” — cai quản giỏi ở chỗ làm cho yên ổn. Cai quản tốt không phải ồn ào, mà là mọi thứ tự vào nếp.
Áp dụng cho một trưởng nhóm: sáu thói quen cụ thể
Đọc Lão Tử không biến bạn thành người quản lý giỏi ngay. Nhưng có thể rút ra vài thói quen thực hành được, rồi tự quan sát xem nhóm phản ứng thế nào.
- Mỗi tuần đếm số lần mình can thiệp vào việc đã giao. Nếu nhiều, hỏi xem mình can thiệp vì việc cần, hay vì mình không yên tâm.
- Khi nhóm làm xong một việc tốt, ghi công cho người làm trước, nhắc vai trò mình sau hoặc không nhắc.
- Giữ quy trình ổn định ít nhất một chu kỳ đủ dài trước khi đổi, trừ khi có sự cố rõ ràng. Mỗi lần đổi, giải thích lý do.
- Giảm số quy định nhỏ, tăng sự rõ ràng về mục tiêu và giới hạn. Người dưới biết đích và biết ranh giới thì tự tìm cách đi.
- Nói ít trong các cuộc họp, để người khác nói trước. Lời người đứng đầu nói ra sớm thường làm cả phòng thôi nghĩ.
- Tin trước. Chương 17 nói mình không đủ tin người thì người không tin mình. Giao việc kèm quyền quyết định thật, chấp nhận sai sót nhỏ.
Những thói quen này có điểm chung với các mô hình quản trị hiện đại như lãnh đạo phục vụ (servant leadership) do Robert Greenleaf đề xướng vào thập niên 1970, hay xu hướng trao quyền cho nhóm tự quản. Không cần nói Lão Tử “đi trước” các mô hình đó; chỉ cần thấy những quan sát về con người có điểm gặp nhau qua thời gian.
Hai cách xử lý cùng một sự cố: ví dụ giả định
Để thấy tinh thần chương 17 và chương 60 khác với cách quản lý quen thuộc ra sao, hãy đặt hai trưởng nhóm chăm sóc khách hàng ở một công ty thương mại điện tử vào cùng một tình huống: một khách hàng lớn phàn nàn gay gắt trên mạng xã hội vì giao hàng trễ.
| Bước | Trưởng nhóm A (can thiệp mạnh) | Trưởng nhóm B (theo tinh thần Lão Tử) |
|---|---|---|
| Phản ứng đầu tiên | Tự nhắn tin xin lỗi khách, gọi điện cho kho, la nhân viên phụ trách | Hỏi nhân viên phụ trách đã nắm tình hình chưa, cần hỗ trợ gì |
| Xử lý | Tự quyết định mức đền bù, tự trả lời trên mạng | Để nhân viên đề xuất cách xử lý, góp ý, cho quyền quyết định trong giới hạn |
| Sau sự cố | Ban hành ngay ba quy định mới, thêm một bước phê duyệt | Cùng nhóm tìm nguyên nhân gốc, chỉ sửa đúng chỗ hỏng |
| Ai được ghi công | Trưởng nhóm, vì đã “dập lửa” | Nhân viên xử lý, vì đã tự làm được |
| Kết quả sau sáu tháng | Nhóm chờ trưởng nhóm ra tay mỗi khi có chuyện; quy trình nặng thêm | Nhóm tự xử lý được phần lớn sự cố; trưởng nhóm có thời gian cho việc khác |
Trưởng nhóm A không sai trong từng hành động; khách được xin lỗi, sự cố được dập. Nhưng mỗi lần làm thay, A vô tình dạy nhóm rằng gặp chuyện thì chờ A. Trưởng nhóm B chậm hơn ở lần đầu, và có thể sai sót nhỏ, nhưng sau vài lần, nhóm của B tiến gần đến mô tả của chương 17: việc xong, mọi người đều nói “chúng ta tự làm được”.
Chỗ không nên áp nguyên xi
Đạo đức kinh viết cho người cai trị một xã hội nông nghiệp cổ đại, nơi việc lớn nhất của nhà nước là đừng làm phiền dân cày cấy. Một doanh nghiệp hôm nay cạnh tranh trên thị trường, phải ra quyết định nhanh, phải chủ động tìm hướng đi — không thể chỉ “để yên”. Người đứng đầu một công ty khởi nghiệp mà ít can thiệp theo kiểu chương 17 ngay từ ngày đầu có thể làm nhóm lạc hướng.
Chương 65 có một đoạn khó nghe với người đọc hôm nay: người xưa giỏi theo Đạo không làm cho dân sáng ra, mà làm cho dân chất phác, ngu ngơ; dân khó trị là vì trí khôn nhiều. Có người giải thích “ngu” ở đây là chất phác, không mưu mô, nhưng dù đọc thế nào, quan niệm giữ người dưới ít hiểu biết để dễ quản là điều không hợp với tổ chức hiện đại, nơi nhân viên cần hiểu biết để làm tốt. Đây là chỗ nên nói thẳng là lời xưa không còn hợp.
Cách dùng lành mạnh là lấy tinh thần — bớt phiền nhiễu, tin người, không tranh công, không thay đổi vô cớ — và bỏ những phần gắn với cấu trúc xã hội cũ. Lão Tử đáng đọc vì ông nhắc người đứng đầu về sự khiêm tốn và về giới hạn của quyền lực, không phải vì ông đưa ra một mô hình quản lý hoàn chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Câu trị đại quốc nhược phanh tiểu tiên nằm ở đâu?
Câu này mở đầu chương 60 Đạo đức kinh. Tiên là cá nhỏ, phanh là nấu. Người xưa đa số hiểu là nấu cá nhỏ thì đừng lật nhiều kẻo nát, ý chỉ cai trị đừng phiền nhiễu, đừng thay đổi liên tục. Đây là một trong những câu được trích nhiều nhất trong sách quản trị phương Đông.
Lãnh đạo theo Lão Tử có giống lãnh đạo phục vụ không?
Có điểm gặp nhau: đặt nhu cầu và sự phát triển của người dưới lên trước, không tranh công, khiêm tốn. Nhưng lãnh đạo phục vụ là mô hình hiện đại của Robert Greenleaf, có hệ thống nguyên tắc riêng. Nên so sánh như hai cách nhìn có điểm chung, không nên nói cái này là nguồn của cái kia.
Ít can thiệp có làm nhóm lười đi không?
Có thể, nếu nhóm chưa có năng lực hoặc chưa rõ mục tiêu. Chương 17 mô tả bậc cao nhất, tức là trạng thái nhóm đã tự vận hành được. Để đến đó, người đứng đầu thường phải bỏ nhiều công xây dựng năng lực và niềm tin trước. Ít can thiệp là kết quả, không phải điểm xuất phát.
Người quản lý mới nhận chức nên làm gì theo tinh thần chương 60?
Nên quan sát và lắng nghe trước khi thay đổi, tìm hiểu vì sao quy trình hiện tại như vậy. Chỉ đổi những chỗ có vấn đề rõ ràng, giải thích lý do, và cho mỗi thay đổi đủ thời gian để thấy kết quả trước khi đổi tiếp. Tránh thay đổi để chứng tỏ bản thân.
Có nên trích chương 17 trong bài phát biểu nhận chức không?
Có thể, nhưng nên cẩn thận vì người nghe có thể hiểu là bạn hứa sẽ ít làm. Nếu trích, nên kèm câu kết về việc người dưới tự thấy mình làm được, và nói rõ bạn muốn xây dựng một nhóm tự vận hành, không phải một nhóm thiếu người dẫn dắt.
Lão Tử và Hàn Phi Tử khác nhau thế nào về cách trị người?
Lão Tử khuyên bớt pháp lệnh, bớt can thiệp. Hàn Phi Tử, dù có viết Giải Lão và Dụ Lão để giải thích Lão Tử, lại chủ trương pháp luật nghiêm, thưởng phạt rõ, người đứng đầu nắm thuật kiểm soát kẻ dưới. Hàn Phi mượn ý vô vi của người đứng đầu nhưng đặt nó trên nền một hệ thống kiểm soát chặt chẽ.