Nhật ký khắc kỷ là thói quen dành vài phút cuối ngày để tự xét lại những gì mình đã nghĩ, nói và làm: chỗ nào đã sống đúng với điều mình tin, chỗ nào để cảm xúc hay thói quen dắt đi, ngày mai sửa gì. Mô tả rõ nhất về thói quen này nằm trong luận văn Về cơn giận của Seneca, nơi ông kể mình tự tra hỏi bản thân mỗi tối khi đèn đã tắt.
Nó khác nhật ký trút cảm xúc ở chỗ có câu hỏi cố định và mang tính đánh giá đạo đức nhẹ nhàng, giống một buổi rút kinh nghiệm cá nhân hơn là kể chuyện trong ngày. Người Á Đông sẽ thấy quen: Luận ngữ có câu Tăng Tử nói mỗi ngày ông tự xét mình ba điều. Hai truyền thống không liên quan với nhau mà cùng đi tới một thói quen.
Seneca và Sextius: cảnh tự tra hỏi lúc đèn tắt
Trong quyển cuối của Về cơn giận, Seneca nhắc tới Quintus Sextius, một triết gia La Mã thế kỷ I TCN có tư tưởng gần khắc kỷ. Theo Seneca, mỗi tối trước khi ngủ, Sextius tự hỏi: hôm nay mình đã chữa được thói xấu nào, đã cưỡng lại được tật nào, mình tốt hơn ở điểm nào. Seneca nói ông cũng làm như vậy: khi đèn đã mang đi và người vợ, vốn biết thói quen này, đã im lặng, ông xem lại cả ngày của mình, lật lại từng việc đã làm và đã nói, không giấu mình điều gì.
Seneca còn cho ví dụ về cách tự nói với mình: hôm nay trong một cuộc tranh luận, mình đã nói quá gay gắt; lần sau đừng tranh luận với người thiếu hiểu biết. Hoặc: mình đã khuyên người kia quá thẳng nên làm họ phật ý mà không giúp được gì. Giọng của buổi tự xét không phải giọng kết tội. Seneca viết rằng ông tự tha cho mình lần này, với điều kiện đừng tái phạm.
Đây là chi tiết đáng chú ý cho người hay tự trách. Buổi tự xét khắc kỷ không nhằm tạo cảm giác tội lỗi; mục tiêu là nhìn rõ và sửa. Seneca đặt việc này trong một luận văn về cơn giận không phải tình cờ: theo ông, người biết mỗi tối sẽ phải tự trình bày trước lương tâm thì ban ngày sẽ bớt nóng nảy hơn.
Marcus Aurelius và cuốn sổ viết cho chính mình
Một cuốn sổ, không phải một cuốn sách. Những ghi chép mà ta gọi là Suy tưởng có lẽ không được viết để xuất bản. Tên Hy Lạp hay được dùng cho bản thảo có nghĩa đại ý là "gửi chính mình". Marcus viết bằng tiếng Hy Lạp, trong nhiều năm, một phần trong các chiến dịch quân sự ở vùng biên giới phía bắc.
Lời dặn buổi sáng. Đoạn mở quyển 2 là một ví dụ nổi tiếng: Marcus nhắc mình rằng hôm nay sẽ gặp người tọc mạch, kẻ vô ơn, người kiêu ngạo, kẻ gian dối, và họ như vậy vì không phân biệt được tốt xấu. Ông tự nhắc rằng không ai trong số họ làm hại được phần cốt lõi của mình, và mình không thể giận người đồng loại.
Lặp lại có chủ ý. Người đọc lần đầu thường thấy Suy tưởng lặp nhiều. Cách hiểu hợp lý là Marcus đang tập luyện: viết đi viết lại cùng một nguyên tắc bằng lời khác nhau để khắc nó vào tâm trí, giống người tập đàn chơi đi chơi lại một đoạn khó.
Bài học cho người viết nhật ký hôm nay. Không cần văn hay, không cần ý mới. Viết lại một nguyên tắc mình đã biết, áp vào chuyện cụ thể hôm nay, đã là thực hành. Cuốn sổ có giá trị vì nó được viết đều, chứ không vì nó được người khác đọc.
Ba truyền thống, cùng một thói quen tự xét
Đặt Seneca cạnh Tăng Tử và một ví dụ thời cận đại giúp thấy thói quen tự xét mình không thuộc riêng một nền văn hoá nào.
| Nguồn | Câu hỏi tự xét | Điểm nhấn |
|---|---|---|
| Tăng Tử, Luận ngữ (thiên Học nhi) | Mưu việc cho người có hết lòng không; giao với bạn có giữ chữ tín không; điều thầy truyền có ôn luyện không | Bổn phận với người khác và việc học |
| Sextius, theo Seneca kể | Hôm nay chữa được thói xấu nào; cưỡng lại tật nào; tốt hơn ở đâu | Sửa tính, đặc biệt là nóng giận |
| Mấy câu thơ gán cho phái Pythagoras, Epictetus từng dẫn | Mình đã sai ở đâu; đã làm gì; còn bổn phận nào chưa làm | Duyệt lại hành động trước khi ngủ |
| Benjamin Franklin, Tự truyện | Sáng: hôm nay mình sẽ làm điều tốt gì; tối: hôm nay mình đã làm điều tốt gì | Theo dõi mười ba đức tính bằng bảng kẻ ô |
Tăng Tử là học trò Khổng Tử; câu "ngô nhật tam tỉnh ngô thân" (mỗi ngày ta xét mình ba lần, hoặc ba điều) nằm ở thiên đầu Luận ngữ. Hai cách đọc chữ "tam" đều có người theo; ở đây dùng cách đọc "ba điều" vì khớp với ba câu hỏi theo sau. Franklin không phải người khắc kỷ, nhưng ông đọc nhiều văn chương cổ điển, và cách ông kẻ bảng theo dõi đức tính là một phiên bản rất thực dụng của cùng ý tưởng.
Mẫu nhật ký buổi tối mười phút
Một mẫu gọn, dựa trên câu hỏi của Seneca và lời dặn buổi sáng của Marcus, viết tay hoặc gõ trong ghi chú đều được:
- Một dòng sự kiện: chuyện đáng chú ý nhất hôm nay, viết như phóng viên, không bình luận. Ví dụ giả định: "Họp với đối tác ở Hải Phòng, bị hỏi dồn về tiến độ".
- Phản ứng của mình: mình đã nghĩ gì, nói gì, làm gì. "Nói to giọng, cắt lời người hỏi."
- Phán đoán ẩn bên dưới: điều mình đã tin lúc đó. "Mình tin bị hỏi dồn là bị coi thường."
- Xét lại: phán đoán ấy có đúng không, theo phân biệt điều trong và ngoài tầm tay. "Cách họ hỏi là việc của họ; việc của mình là trả lời rõ và đưa số liệu."
- Một điều làm tốt: để buổi tự xét không chỉ là danh sách lỗi. "Đã gửi biên bản họp ngay trong buổi chiều."
- Một điều cho ngày mai: cụ thể, nhỏ, làm được. "Trước buổi họp, chuẩn bị ba câu trả lời cho ba câu hỏi khó nhất."
Mười phút là đủ. Nhật ký quá dài sẽ khó duy trì, và mục tiêu là đều đặn hơn là sâu sắc. Một tháng sau, đọc lại các dòng "phán đoán ẩn bên dưới" thường cho thấy mình hay vấp lặp lại ở cùng vài niềm tin.
Nhật ký khắc kỷ khác nhật ký cảm xúc thế nào
Viết nhật ký để trút cảm xúc là một hình thức khác, được tâm lý học nghiên cứu khá nhiều với tên gọi viết biểu đạt. Ở đó người viết được khuyến khích viết tự do về những điều làm mình đau, không cần đánh giá. Nhật ký khắc kỷ thì có khung: nó hỏi về hành động và phán đoán, và kết thúc bằng một ý định cho lần sau. Hai hình thức không loại trừ nhau; nhiều người dùng viết tự do khi có chuyện lớn và dùng mẫu khắc kỷ cho ngày thường.
Một khác biệt nữa là đối tượng xét. Nhật ký cảm xúc xoay quanh điều đã xảy ra với mình; nhật ký khắc kỷ xoay quanh điều mình đã làm. Câu "hôm nay khách hàng thật khó chịu" được chuyển thành "hôm nay mình đã đáp lại khách hàng khó chịu ra sao". Chuyển trọng tâm như vậy đưa người viết về đúng vùng thuộc về mình theo cách chia của Epictetus.
Cuối cùng, nhật ký khắc kỷ có thước đo, là bốn đức chính: trí tuệ, can đảm, công bằng, tiết độ. Không cần chấm điểm, nhưng tự hỏi "hôm nay mình có thiếu can đảm ở đâu không" hay "mình có công bằng với đồng nghiệp không" cho buổi tự xét một hướng rõ ràng, tránh trôi thành kể lể.
Đọc lại sau một tháng: nhật ký cho thấy điều gì
Giá trị lớn nhất của nhật ký khắc kỷ thường không nằm ở từng buổi tối riêng lẻ mà ở lúc đọc lại. Ví dụ giả định: anh Quân, kỹ sư phần mềm ở Thành phố Hồ Chí Minh, ghi đều theo mẫu trên trong bốn tuần. Khi đọc lại, anh thấy trong hai mươi buổi có tới chín lần cơn bực bắt nguồn từ một phán đoán giống nhau: "người khác không tôn trọng thời gian của mình". Lần thì họp trễ, lần thì yêu cầu đổi phút chót, lần thì tin nhắn công việc lúc khuya.
Phát hiện ấy đổi cách anh xử lý. Thay vì bực từng lần, anh làm vài việc thuộc về mình: đặt quy ước trong nhóm về giờ nhận yêu cầu, tắt thông báo sau chín giờ tối, nói thẳng một lần với người hay đổi phút chót. Phần không thuộc về anh, như việc người khác có thay đổi thói quen hay không, anh để lại. Số buổi tối ghi chuyện bực mình về thời gian giảm hẳn trong tháng tiếp theo.
Đây là điều Seneca gợi ý khi nói buổi tự xét giúp ban ngày bớt nóng: không phải vì người ta cố nén giận, mà vì đã nhận ra niềm tin nào đang châm ngòi. Đọc lại cũng giúp thấy tiến bộ thật, thứ rất khó nhận ra khi chỉ nhìn từng ngày. Ba tháng trước mình phản ứng thế này, giờ đã khác — một dòng như vậy là phần thưởng xứng đáng cho mười phút mỗi tối.
Những bẫy khi giữ thói quen tự xét
Biến thành phiên toà tự kết án. Người cầu toàn dễ dùng nhật ký để liệt kê lỗi và tự trách. Hãy nhớ giọng của Seneca: thấy lỗi, hứa sửa, rồi tha cho mình. Mỗi buổi luôn có ít nhất một điều làm tốt.
Chỉ xét người khác. Viết nhiều trang về việc đồng nghiệp sai ra sao là nhật ký than phiền, không phải tự xét. Quy tắc nhỏ: mỗi câu về người khác phải đi kèm một câu về phản ứng của mình.
Đòi quá nhiều thời gian. Đặt mục tiêu viết một giờ mỗi tối thì sẽ bỏ sau một tuần. Năm đến mười phút, gắn với một việc cố định như sau khi đánh răng, dễ thành thói quen hơn.
Bỏ cuộc vì quên vài ngày. Marcus cũng không viết mỗi ngày, ít nhất là theo những gì còn lại. Quên một hai tối thì viết tiếp, không cần bù. Sự đều đặn được đo bằng tháng chứ không bằng chuỗi ngày không đứt.
Để người khác đọc được khi chưa muốn. Nhật ký trung thực cần riêng tư. Nếu viết trên máy, đặt mật khẩu; nếu viết tay, cất ở chỗ riêng. Biết có người có thể đọc, người viết sẽ tự kiểm duyệt và buổi tự xét mất giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Viết nhật ký buổi sáng hay buổi tối thì tốt hơn?
Người khắc kỷ dùng cả hai: buổi sáng để chuẩn bị tinh thần như Marcus, buổi tối để xét lại như Seneca. Nếu chỉ chọn một, buổi tối thường hữu ích hơn cho người mới vì có chất liệu cụ thể từ ngày đã qua để xét.
Có cần viết tay không hay gõ trên điện thoại cũng được?
Gõ hay viết tay đều được; quan trọng là đều và trung thực. Viết tay chậm hơn nên buộc người viết nghĩ kỹ hơn và ít bị thông báo làm gián đoạn. Gõ thì dễ tìm lại. Chọn cách mình duy trì được.
Câu ngô nhật tam tỉnh ngô thân có phải của Khổng Tử không?
Không. Câu này trong thiên Học nhi của Luận ngữ là lời của Tăng Tử, học trò Khổng Tử. Nhiều bài viết gán cho Khổng Tử vì Luận ngữ gắn với tên ông, nhưng nguyên văn ghi rõ người nói là Tăng Tử.
Nhật ký khắc kỷ có thay được việc gặp chuyên gia tâm lý không?
Không. Đây là thói quen rèn tính cách cho người đang ổn định. Nếu khi viết bạn thường xuyên thấy tuyệt vọng, mất ngủ kéo dài hay có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm tới chuyên gia hoặc cơ sở y tế; đừng chỉ tự xử lý qua trang giấy.
Có nên đọc lại nhật ký cũ không?
Nên, nhưng không quá thường. Đọc lại sau mỗi tháng hoặc mỗi quý giúp thấy những phán đoán lặp đi lặp lại và sự tiến bộ thật. Đọc lại mỗi ngày dễ làm người viết dằn vặt về chuyện cũ thay vì tập trung vào hôm nay.
Trẻ em có viết nhật ký kiểu này được không?
Trẻ lớn có thể dùng phiên bản đơn giản: hôm nay con làm tốt điều gì, có lúc nào con giận và con đã làm gì, mai con muốn thử gì. Cha mẹ không nên đọc nhật ký của con khi chưa được cho phép, vì sẽ làm mất sự trung thực.