Thành ngữ về dùng người: tam cố thảo lư, thiên kim mãi cốt, Mao Toại tự tiến

Năm thành ngữ gốc Hán hay được nhắc khi bàn chuyện tìm và dùng người tài là: tam cố thảo lư (ba lần tới lều cỏ mời Gia Cát Lượng), thiên kim mãi cốt (nghìn vàng mua xương ngựa), Mao Toại tự tiến (Mao Toại tự giới thiệu mình), Bá Lạc tương mã (Bá Lạc xem ngựa) và lạm vu sung số (thổi sáo vu cho đủ số). Mỗi câu nhìn chuyện nhân sự từ một phía: người chủ đi tìm, người tài tự đứng ra, người thẩm định, và kẻ trà trộn.

Các tích đều có nguồn sách tương đối rõ: Xuất sư biểu và Tam quốc chí, Chiến Quốc sách, Sử ký, văn của Hàn Dũ, sách Hàn Phi Tử. Bài này kể lại từng tích, rồi đặt chúng vào câu hỏi rất hiện đại của người làm quản lý, chủ doanh nghiệp: làm sao thu hút người giỏi, nhận ra người giỏi, và không để người kém lẫn vào. Phần cuối bàn câu "dụng nhân bất nghi" hay được viện dẫn mà ít người biết nguồn.

Tam cố thảo lư: người chủ hạ mình đi mời

Trong bài Xuất sư biểu dâng Hậu chủ Lưu Thiện, Gia Cát Lượng tự kể: tiên đế không cho thần là hèn kém, tự hạ mình, ba lần đến thăm thần trong lều cỏ, hỏi thần việc đời. Tam quốc chí cũng chép việc Lưu Bị đi gặp Gia Cát Lượng ba lần mới được tiếp. Những chi tiết sinh động như tuyết rơi, Trương Phi nóng nảy, Gia Cát Lượng ngủ trưa bắt chờ là phần thêm thắt của tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa.

Ý nghĩa của tích nằm ở tư thế của người đi mời. Lưu Bị khi ấy đã là một thế lực có tiếng, Gia Cát Lượng là một người trẻ ở ẩn. Việc người có địa vị chủ động tìm đến, chấp nhận bị từ chối nhiều lần, là thông điệp rõ ràng rằng mình coi trọng người được mời. Kết quả là Gia Cát Lượng gắn bó với nhà Thục đến cuối đời, và chính ông nói lý do là cảm kích sự đãi ngộ đó.

Áp vào tuyển dụng hôm nay, ví dụ giả định: một công ty muốn mời một chuyên gia giỏi đang làm ổn ở nơi khác. Cách "tam cố thảo lư" là người đứng đầu trực tiếp gặp, kiên nhẫn qua nhiều lần trò chuyện, lắng nghe điều người kia quan tâm, thay vì chỉ để bộ phận nhân sự gửi lời mời kèm mức lương. Cần lưu ý giới hạn: kiên trì không phải là đeo bám. Khi người được mời đã nói rõ không, tiếp tục ép là thiếu tôn trọng, và chính Lưu Bị cũng chỉ đến khi chưa có câu trả lời dứt khoát.

Thiên kim mãi cốt: bắt đầu từ người đang ở cạnh mình

Chiến Quốc sách, phần Yên sách, chép: Yên Chiêu Vương sau khi nước Yên bị Tề đánh bại muốn chiêu mộ người tài để báo thù, hỏi Quách Ngôi. Quách Ngôi kể chuyện một ông vua xưa bỏ nghìn vàng tìm ngựa nghìn dặm ba năm không được. Một người hầu xin đi, ba tháng sau tìm được thì ngựa đã chết, bèn bỏ năm trăm vàng mua bộ xương mang về. Vua giận, người hầu đáp: xương ngựa chết còn mua năm trăm vàng, huống là ngựa sống; thiên hạ sẽ biết nhà vua thật lòng mua ngựa. Chưa đầy một năm, có ba con ngựa nghìn dặm tìm đến.

Quách Ngôi kết: nay nhà vua muốn có kẻ sĩ thì hãy bắt đầu từ Ngôi; Ngôi còn được trọng dụng, huống là người giỏi hơn Ngôi. Từ đây có câu thỉnh tự Ngôi thuỷ (xin bắt đầu từ Ngôi). Chiêu Vương xây nhà cho Quách Ngôi, tôn làm thầy, và người tài từ các nước như Nhạc Nghị tìm đến nước Yên.

Tích này rất gần với điều ngày nay gọi là thương hiệu nhà tuyển dụng (employer branding). Người giỏi bên ngoài nhìn vào cách tổ chức đối xử với người đang làm, nhất là người bình thường, để đoán mình sẽ được đối xử ra sao. Một công ty trả lương đúng hạn, ghi nhận công bằng, cho người cũ phát triển thì không cần quảng cáo nhiều. Ngược lại, chi tiền lớn mời một "ngôi sao" trong khi người đang làm bị đối xử tệ thường là mua ngựa sống mà để xương ngựa thối ngoài sân.

Mao Toại tự tiến và thoát dĩnh nhi xuất

Sử ký, phần Bình Nguyên Quân Ngu Khanh liệt truyện, chép: nước Tần vây Hàm Đan, Bình Nguyên Quân nước Triệu phải sang Sở cầu cứu, định chọn hai mươi môn khách văn võ song toàn đi theo, mới được mười chín người. Mao Toại, một môn khách đã ở ba năm mà chưa ai biết tới, tự xin đi. Bình Nguyên Quân bảo: kẻ sĩ có tài như cái dùi trong túi, mũi dùi lòi ra ngay; ông ở đây ba năm chưa nghe ai khen, tức là không có tài. Mao Toại đáp: vì hôm nay mới xin được vào túi; nếu sớm được vào túi thì cả cán dùi đã lòi ra, đâu chỉ cái mũi.

Ở Sở, cuộc đàm phán kéo dài từ sáng đến trưa không xong. Mao Toại cầm kiếm bước lên, dùng lời lẽ vừa cứng vừa sắc thuyết phục vua Sở đồng ý liên minh. Về nước, Bình Nguyên Quân nói ba tấc lưỡi của Mao tiên sinh mạnh hơn trăm vạn quân, và nhận rằng mình đã đánh giá sai người.

Tích sinh ra hai thành ngữ: Mao Toại tự tiến (tự giới thiệu, tự xin việc) và thoát dĩnh nhi xuất (mũi dùi lòi khỏi túi, tài năng lộ ra khi có cơ hội). Bài học cho người quản lý là: việc một người chưa nổi bật có thể do họ chưa từng được giao việc phù hợp, không phải do họ kém. Bài học cho người đi làm là: đôi khi phải tự xin cơ hội. Nhưng cũng nên nhớ Mao Toại có năng lực thật để chứng minh; tự tiến mà không có "cán dùi" thì chỉ là tự quảng cáo.

Bá Lạc và ngựa nghìn dặm: người thẩm định hiếm hơn người tài

Bá Lạc là người xem ngựa nổi tiếng thời Xuân Thu, được nhắc trong nhiều sách cổ. Câu nổi tiếng nhất gắn với ông lại do Hàn Dũ đời Đường viết trong bài Tạp thuyết (còn gọi là Mã thuyết): đời có Bá Lạc rồi mới có ngựa nghìn dặm; ngựa nghìn dặm thì thường có, mà Bá Lạc thì không thường có. Hàn Dũ tả con ngựa giỏi bị nuôi như ngựa thường, ăn không đủ no nên sức không lộ ra, rồi bị chết dần trong chuồng, người chăn còn than rằng thiên hạ không có ngựa tốt.

Đây là một lời phê phán sắc bén: vấn đề thường không phải thiếu nhân tài mà là thiếu người nhận ra và nuôi dưỡng nhân tài. Hàn Dũ viết bài này trong bối cảnh bản thân và nhiều kẻ sĩ không được trọng dụng, nên lời văn mang cả nỗi bất bình cá nhân.

Với tổ chức hôm nay, câu của Hàn Dũ gợi ra mấy câu hỏi tự soát. Người quản lý trực tiếp có biết đánh giá năng lực không, hay chỉ nhìn ai nói nhiều, ai gần sếp? Người giỏi có được giao việc tương xứng và nguồn lực đủ để thể hiện không, hay bị "cho ăn như ngựa thường"? Khi một người giỏi nghỉ việc, câu "thị trường không có người" có phải chính là lời than của người chăn ngựa trong bài Tạp thuyết? Ví dụ giả định: một công ty liên tục than thiếu kỹ sư giỏi nhưng chưa từng huấn luyện quản lý cấp trung cách đánh giá và phát triển nhân viên.

Lạm vu sung số: kẻ trà trộn trong đám đông

Sách Hàn Phi Tử, thiên Nội trữ thuyết thượng, chép: Tề Tuyên Vương thích nghe thổi sáo vu, mỗi lần phải ba trăm người cùng thổi. Có Nam Quách xử sĩ không biết thổi mà xin vào đội, được hưởng lương như mọi người. Tuyên Vương mất, Mẫn Vương lên ngôi, thích nghe từng người thổi riêng, Nam Quách xử sĩ bỏ trốn. Thành ngữ lạm vu sung số chỉ người không có năng lực mà lẫn vào để cho đủ số, hưởng lợi.

Hàn Phi kể chuyện này trong mạch tư tưởng pháp gia: người cai trị phải kiểm tra từng người theo việc cụ thể thì kẻ bất tài mới không lẩn được. Trong ngôn ngữ quản trị hôm nay, đó là vấn đề trách nhiệm cá nhân trong làm việc nhóm. Tâm lý học xã hội gọi hiện tượng giảm nỗ lực khi làm chung là ỷ lại xã hội (social loafing), được nghiên cứu nhiều từ thập niên 1970.

Cách đối phó gợi ý từ tích là "nghe từng người thổi": làm rõ phần việc và kết quả của từng thành viên, có những lúc đánh giá cá nhân bên cạnh đánh giá nhóm. Nhưng cũng đừng đi quá xa thành nghi ngờ mọi người. Trong tích, ba trăm người thì chỉ một kẻ trà trộn; một hệ thống kiểm soát làm khổ hai trăm chín mươi chín người để bắt một người thường tốn kém hơn cái lợi nó đem lại. Thành ngữ cũng hay được dùng khiêm tốn, như khi ai đó tự nhận "chỉ lạm vu sung số" trong một hội đồng.

Dụng nhân bất nghi và bảng áp dụng cho quản lý

Câu "dụng nhân bất nghi, nghi nhân bất dụng" (đã dùng thì đừng nghi, đã nghi thì đừng dùng) được viện dẫn rất nhiều, nhưng chưa xác định được nguồn sách sớm nhất một cách chắc chắn, các nơi dẫn mỗi nơi một khác. Nên dẫn nó như câu quen dùng. Câu này cũng cần được đọc cẩn trọng: tin tưởng người mình giao việc là cần, nhưng tin tưởng không loại trừ cơ chế kiểm soát nội bộ, vốn bảo vệ cả người được giao việc khỏi nghi ngờ vô cớ.

Các tích này đều đến từ xã hội quân chủ, nơi quan hệ chủ – tớ, vua – quan là quan hệ ân nghĩa một chiều. Đem vào doanh nghiệp hôm nay, nên giữ tinh thần trọng người tài và đánh giá công bằng, bỏ đi ý niệm người được dùng phải mang ơn suốt đời. Quan hệ lao động hiện đại là quan hệ hai chiều, có hợp đồng và quyền lợi của cả hai bên.

Câu hỏi thường gặp

Tam cố thảo lư có thật là Lưu Bị đến ba lần không?

Gia Cát Lượng tự kể trong Xuất sư biểu rằng tiên đế ba lần đến thăm ông trong lều cỏ, và Tam quốc chí cũng chép việc này, nên chi tiết ba lần là có trong tư liệu gốc. Các tình tiết sinh động như tuyết rơi hay chờ Khổng Minh ngủ dậy là phần văn học của Tam quốc diễn nghĩa.

Mao Toại tự tiến có phải là khuyến khích tự đề cao bản thân không?

Không hẳn. Mao Toại xin cơ hội rồi chứng minh bằng kết quả, chứ không chỉ nói về mình. Thành ngữ thường dùng với nghĩa tích cực khi ai đó chủ động nhận việc khó mà có năng lực thật. Nếu chỉ tự khen mà không làm được, người ta sẽ dùng câu khác ít thiện cảm hơn.

Câu "ngựa nghìn dặm thường có, Bá Lạc không thường có" là của ai?

Câu này của Hàn Dũ, nhà văn đời Đường, trong bài Tạp thuyết thường được gọi là Mã thuyết. Bá Lạc là nhân vật xem ngựa thời Xuân Thu được nhiều sách nhắc đến, nhưng câu nói nổi tiếng không phải lời của Bá Lạc. Khi trích dẫn, ghi Hàn Dũ là chính xác.

Thiên kim mãi cốt có bị coi là phung phí không?

Nếu chỉ nhìn bề mặt thì mua xương ngựa chết năm trăm vàng là phung phí. Nhưng trong tích, đó là một khoản đầu tư vào uy tín: nó gửi tín hiệu rằng nhà vua thật lòng trọng người tài. Bài học không phải là chi tiền vô tội vạ, mà là hành động cụ thể, nhất quán với người đang có quan trọng hơn lời hứa với người chưa đến.

Lạm vu sung số có dùng để nói về bản thân được không?

Được, và đây là cách dùng khiêm tốn khá phổ biến. Khi được mời vào một hội đồng, một ban giám khảo hay một nhóm chuyên gia, người ta hay tự nhận mình chỉ lạm vu sung số, ý là tự nhận năng lực chưa xứng. Dùng để nói người khác thì là lời chê nặng, nên cân nhắc.

Các tích này có còn hợp với cách tuyển dụng dựa trên dữ liệu ngày nay không?

Có, vì chúng nói về những vấn đề dữ liệu không tự giải quyết được: uy tín nhà tuyển dụng, năng lực đánh giá của người quản lý, cơ hội cho người bị che khuất. Dữ liệu giúp đo kết quả, còn các tích nhắc ta về thái độ và văn hoá đằng sau con số. Hai thứ bổ sung cho nhau.