Nuôi dạy con theo tinh thần khắc kỷ không có nghĩa là dạy con "cứng rắn, không khóc". Nó bắt đầu từ cha mẹ: giữ bình tĩnh khi con sai, bớt đặt bình an của mình vào điểm số hay thành tích của con, và làm gương về cách đối diện thất bại. Sau đó mới tới việc dạy con những ý đơn giản như phân biệt điều mình làm được với điều không làm được, gọi tên cảm xúc và xét lại suy nghĩ.
Các nhà khắc kỷ xưa có nói tới việc dạy trẻ, dù không nhiều. Seneca dành một đoạn trong Về cơn giận để bàn cách nuôi dạy trẻ sao cho không thành người nóng nảy; Musonius Rufus chủ trương con gái cũng được học triết học như con trai. Bài này đọc lại những ý đó, ghép với hiểu biết về tâm lý trẻ em hiện nay, và nói rõ chỗ không nên áp nguyên văn triết học cổ lên trẻ nhỏ.
Bắt đầu từ cha mẹ: phần nào của chuyện con là của mình
Phân đôi kiểm soát của Epictetus có lẽ hữu ích với cha mẹ hơn với ai hết, vì nuôi con là hành trình liên tục va vào những thứ không nằm trong tay mình. Cha mẹ quyết định được môi trường sống, cách mình nói chuyện, việc đọc sách cùng con, giờ giấc trong nhà. Cha mẹ không quyết định được tính khí bẩm sinh của con, bạn bè con chọn, điểm bài kiểm tra ngày mai, hay việc con có thích môn toán không.
Rất nhiều căng thẳng của cha mẹ Việt đến từ việc đặt bình an của mình vào nhóm thứ hai. Con thi vào lớp 10 ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh trở thành kỳ thi của cả nhà; kết quả của con thành thước đo thành công của cha mẹ. Theo cách nhìn khắc kỷ, đó là trao chìa khoá hạnh phúc của mình cho một thứ mình không điều khiển được — và đặt lên vai con một gánh nặng quá sức.
Áp dụng cụ thể: trước kỳ thi, cha mẹ viết ra hai cột. Cột "của mình": bảo đảm con ngủ đủ, ăn uống đều, có góc học yên tĩnh, được động viên khi mệt. Cột "không của mình": đề thi, điểm chuẩn, cảm xúc của con trong phòng thi. Làm hết cột thứ nhất, rồi tập buông cột thứ hai. Con sẽ cảm nhận được sự khác biệt giữa một người cha mẹ đồng hành và một người cha mẹ đang lo thay.
Seneca bàn cách nuôi dạy trẻ trong "Về cơn giận"
Giữa nuông chiều và đè nén. Seneca cho rằng việc nuôi dạy trẻ cần cẩn trọng vì cùng một tính cách có thể bị làm hỏng theo hai hướng ngược nhau: nuông chiều quá thì trẻ thành người nóng nảy, không chịu được trái ý; đè nén quá thì trẻ mất tinh thần, thành rụt rè.
Khen nhưng đừng để trẻ kiêu. Ông khuyên khen ngợi để khích lệ, nhưng đừng để lời khen làm trẻ tự mãn. Đừng chiều theo mọi đòi hỏi, nhất là khi trẻ khóc lóc để được chiều; chỉ cho trẻ thứ đó khi trẻ đã bình tĩnh và xin một cách đàng hoàng.
Cảnh báo về sự sung túc. Seneca nhận xét trẻ được nuông chiều trong sự giàu có, không bao giờ bị từ chối, dễ lớn lên thành người giận dữ khi gặp trở ngại. Nhận xét này rất gần với lo ngại của nhiều cha mẹ thành thị hôm nay.
Chỗ cần đọc với con mắt hôm nay. Seneca sống trong một xã hội có nô lệ và cha có quyền rất lớn với con. Một số chi tiết về cách đối xử với trẻ trong văn bản không còn phù hợp. Điều nên giữ là tinh thần cân bằng giữa yêu thương và giới hạn, không phải từng chi tiết.
Cha mẹ giận con: liều thuốc trì hoãn trong nhà
Không có chỗ nào thử thách sự điềm tĩnh bằng lúc con làm vỡ đồ, nói dối, hay lần thứ năm trong ngày không chịu làm bài. Cơn giận của cha mẹ thường đến nhanh vì gắn với nỗi lo: con nói dối thì lớn lên sẽ ra sao, con lười thì tương lai thế nào. Nỗi lo ấy khiến một sai phạm nhỏ được phóng thành bằng chứng về cả tương lai.
Lời khuyên lớn nhất của Seneca về cơn giận — trì hoãn — đặc biệt hợp với cha mẹ. Không phạt con khi đang giận. Nói "bố mẹ đang rất bực, mình sẽ nói chuyện này sau bữa tối" vừa cho mình thời gian bình tĩnh, vừa làm gương cho con về cách xử lý cảm xúc. Giai thoại Plato nhờ người khác xử lý người hầu vì biết mình đang giận có thể chuyển thành quy ước trong nhà: khi một người đang quá giận, người còn lại tiếp nhận tình huống.
Sau khi bình tĩnh, cha mẹ có thể xét lại phán đoán theo cách khắc kỷ: con làm vỡ cốc có phải vì con cẩu thả, hay vì con mới sáu tuổi và tay còn vụng? Con nói dối có phải vì con hư, hay vì con sợ bị mắng? Thường thì phán đoán thứ hai gần sự thật hơn, và nó dẫn tới cách xử lý khác hẳn: dạy cách cầm cốc, tạo không khí để con dám nói thật.
Dạy con những ý khắc kỷ theo lứa tuổi
Trẻ không cần biết tên Epictetus để học được những ý cốt lõi. Dưới đây là cách chuyển các nguyên tắc thành ngôn ngữ phù hợp với từng lứa tuổi (gợi ý chung, mỗi trẻ mỗi khác):
- Mầm non: gọi tên cảm xúc. Giúp con nói được "con đang buồn", "con đang tức". Đây là nền tảng cho mọi bước sau, và các nghiên cứu về cách cha mẹ "huấn luyện cảm xúc" cho con, như của John Gottman, cho thấy trẻ được giúp gọi tên cảm xúc thường điều tiết cảm xúc tốt hơn.
- Tiểu học: việc của con và việc không phải của con. Khi con buồn vì bạn không chơi cùng, hỏi: "Phần nào con làm được? Con có thể rủ bạn khác, hoặc hỏi bạn vì sao. Còn bạn có muốn chơi hay không là việc của bạn."
- Cuối tiểu học: suy nghĩ làm ra cảm xúc. Khi con sợ thuyết trình trước lớp, hỏi con đang nghĩ gì sẽ xảy ra, rồi cùng con xem điều đó có chắc chắn không và nếu xảy ra thì con làm gì.
- Trung học cơ sở: nỗ lực và kết quả. Khen quá trình thay vì khen tư chất. Các thí nghiệm của Carol Dweck và cộng sự cuối thập niên 1990 cho thấy trẻ được khen vì cố gắng thường chịu thử thách khó hơn trẻ được khen là thông minh. Điều này khớp với hình ảnh người bắn cung của khắc kỷ.
- Trung học phổ thông: đọc cùng con. Với con lớn, có thể cùng đọc vài đoạn Sổ tay hay Suy tưởng và hỏi con nghĩ gì, đồng ý hay phản đối chỗ nào. Mục tiêu là con tự suy nghĩ, không phải thuộc lòng.
Điểm chung của mọi lứa tuổi: cha mẹ làm trước, con học theo. Một người cha nói "chuyện ngoài tầm tay thì đừng lo" nhưng lại cáu kỉnh hàng giờ vì kẹt xe sẽ dạy con điều ngược lại với lời mình nói.
Những chỗ không nên áp nguyên văn khắc kỷ lên trẻ
Triết học khắc kỷ được viết cho người lớn, chủ yếu là nam giới trưởng thành trong xã hội La Mã. Đem nguyên văn áp lên trẻ có thể gây hại. Bảng dưới liệt kê vài chỗ cần điều chỉnh.
| Ý khắc kỷ | Nếu áp nguyên văn lên trẻ | Cách điều chỉnh |
|---|---|---|
| Điều ngoài tầm tay thì không nên phiền lòng | Trẻ bị bắt nạt được khuyên "đừng để ý", không ai can thiệp | Dạy con nói với người lớn là việc trong tầm tay con; người lớn phải hành động |
| Cảm xúc gây khổ cần được giảm bớt | "Nín ngay, không được khóc" | Cho phép con khóc, ở bên con, rồi mới cùng con nghĩ về chuyện đã xảy ra |
| Nghĩ trước về mất mát và cái chết | Nói với trẻ nhỏ về cái chết của cha mẹ để "chuẩn bị" | Chỉ nói khi trẻ hỏi hoặc khi có mất mát thật, bằng ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi |
| Tập chịu thiếu thốn | Cắt bữa ăn hay đồ chơi của con để "rèn" | Để con tự trải nghiệm chờ đợi, tiết kiệm tiền tiêu vặt, không cắt nhu cầu cơ bản |
| Thứ bên ngoài như danh tiếng là trung tính | Coi nhẹ mọi lời khen chê của bạn bè với con | Thừa nhận với tuổi teen, cái nhìn của bạn bè rất quan trọng; giúp con có thêm điểm tựa khác |
Nguyên tắc chung: khắc kỷ là công cụ cho cha mẹ tự rèn trước, rồi mới chuyển hoá cho con một cách nhẹ nhàng. Với trẻ có biểu hiện lo âu kéo dài, thu mình, hoặc thay đổi hành vi đột ngột, cha mẹ nên tìm tới chuyên gia tâm lý trẻ em thay vì chỉ dựa vào triết lý.
Một lời nhắc khiêm tốn: Marcus Aurelius và Commodus
Có một sự thật lịch sử làm người ta dè dặt khi nói "nuôi con theo khắc kỷ thì con sẽ giỏi". Marcus Aurelius, có lẽ là người thực hành khắc kỷ tận tâm nhất trong lịch sử, có nhiều con nhưng không ít người con mất từ nhỏ. Người con trai kế vị ông, Commodus, theo các sử gia cổ đại lẫn hiện đại, là một trong những hoàng đế tệ nhất của Rome.
Câu chuyện này không chứng minh khắc kỷ vô dụng trong nuôi dạy con. Nó nhắc một điều chính học thuyết khắc kỷ đã nói: con cái là người riêng, có tính khí, lựa chọn và hoàn cảnh riêng, không nằm trọn trong tầm tay cha mẹ. Cha mẹ làm hết phần mình — yêu thương, làm gương, đặt giới hạn, cho con học hành — nhưng không thể bảo đảm kết quả.
Với cha mẹ hay tự trách khi con gặp khó khăn, đây vừa là lời an ủi vừa là lời nhắc trách nhiệm. An ủi vì không phải mọi điều con trở thành đều là lỗi hay công của mình. Nhắc trách nhiệm vì phần trong tầm tay thì vẫn phải làm hết lòng mỗi ngày. Đó chính là thái độ của người bắn cung: ngắm kỹ, buông dây cho tốt, và chấp nhận rằng mũi tên đi đâu còn tuỳ gió.
Câu hỏi thường gặp
Dạy con khắc kỷ có làm con trở nên khô khan không?
Không, nếu cha mẹ hiểu đúng khắc kỷ là xét lại suy nghĩ chứ không phải dập tắt cảm xúc. Trẻ vẫn cần được khóc, được vui, được yêu thương công khai. Khắc kỷ chỉ giúp trẻ dần biết rằng cảm xúc khó chịu có thể được hiểu và xử lý.
Nên bắt đầu từ mấy tuổi?
Việc gọi tên cảm xúc có thể bắt đầu từ khi trẻ biết nói. Phân biệt điều trong và ngoài tầm tay hợp với trẻ tiểu học. Đọc trực tiếp các văn bản khắc kỷ nên để tới tuổi trung học, khi con đủ khả năng suy nghĩ phản biện.
Con bị điểm kém, cha mẹ khắc kỷ nên nói gì?
Trước hết hỏi con cảm thấy thế nào và lắng nghe. Sau đó cùng con xem phần nào con làm được khác đi, như cách ôn hay thời gian học, thay vì phán xét. Điểm số là thông tin để điều chỉnh, không phải thước đo giá trị của con.
Musonius Rufus nói gì về việc dạy con gái?
Musonius Rufus có những bài giảng chủ trương con gái cũng nên học triết học và được giáo dục về đức hạnh như con trai, vì nữ giới cũng có lý trí và khả năng sống tốt như nam giới. Đây là quan điểm tiến bộ hiếm thấy trong xã hội La Mã thời ông.
Có nên phạt con theo kiểu khắc kỷ không?
Khắc kỷ không có bộ quy tắc phạt riêng. Tinh thần của Seneca là không phạt khi đang giận, phạt cân xứng và nhằm sửa chứ không nhằm trả đũa. Nhiều chuyên gia hiện nay ưu tiên hệ quả tự nhiên và giới hạn rõ ràng hơn là hình phạt.
Cha mẹ không đồng ý nhau về cách dạy con thì sao?
Theo tinh thần khắc kỷ, mỗi người kiểm soát được cách mình cư xử, không kiểm soát được người kia. Nên bàn với nhau lúc bình tĩnh, thống nhất vài nguyên tắc chính, và tránh tranh cãi trước mặt con. Nếu bất đồng lớn kéo dài, có thể tìm tới chuyên gia tư vấn gia đình.