Viện dẫn người xưa trở thành nguỵ biện viện dẫn truyền thống khi câu "ông bà ta đã nói" được dùng thay cho bằng chứng, như thể một điều đúng chỉ vì đã được tin từ lâu. Nó gần với nguỵ biện dựa vào uy quyền: thay vì chứng minh điều mình nói, người nói mượn sức nặng của một cái tên hay một truyền thống để kết thúc cuộc tranh luận. Lời xưa không vì thế mà vô giá trị; nó chỉ không làm được việc của bằng chứng.
Dùng cho đúng, lời xưa là một giả thuyết đáng xem xét, một kinh nghiệm được nén lại qua nhiều thế hệ. Phần dưới phân biệt hai cách dùng ấy, cho thấy vì sao tục ngữ thường mâu thuẫn nhau, đi qua những chỗ hay viện dẫn sai ở nhà và ở chỗ làm, và gợi ý cách đáp lại mà không biến cuộc trò chuyện thành cuộc cãi vã.
Lời xưa là giả thuyết, không phải bằng chứng
Một câu tục ngữ hay một lời dạy của cổ nhân là kết quả của quan sát lặp lại qua nhiều đời. "Trời nắng chóng trưa, trời mưa chóng tối" ghi nhận một cảm giác thật về thời gian; "tốt gỗ hơn tốt nước sơn" ghi nhận một kinh nghiệm về chất lượng. Những quan sát như vậy thường có hạt nhân đúng, và đó là lý do chúng tồn tại.
Nhưng quan sát dân gian cũng chịu mọi giới hạn của quan sát không kiểm soát: chỉ nhớ trường hợp khớp, quên trường hợp không khớp; khái quát từ một vùng, một thời ra mọi nơi, mọi lúc; trộn kinh nghiệm thật với định kiến xã hội. Vì vậy, lời xưa nên được đối xử như một giả thuyết: có lý do để tin là đáng xem xét, nhưng cần đối chiếu với bằng chứng hôm nay trước khi kết luận.
Khi ai đó nói "ông bà ta dạy thế rồi, cãi làm gì", họ đang đẩy lời xưa từ vị trí giả thuyết lên vị trí bằng chứng. Đó là chỗ lập luận bị đứt. Điều cần hỏi tiếp không phải "người xưa có nói vậy không" mà là "điều đó có đúng trong trường hợp này không, và dựa vào đâu".
Khi nào lời xưa là một lý lẽ tốt
Khi nó chỉ ra một cơ chế kiểm được. Câu "chuồn chuồn bay thấp thì mưa" gợi một cơ chế có thể kiểm: khi không khí ẩm và áp suất thay đổi trước cơn mưa, côn trùng nhỏ bay thấp hơn, chuồn chuồn săn chúng cũng bay thấp. Quan sát này có cơ sở một phần, dù không phải dự báo chắc chắn. Lời xưa kiểu này mời ta kiểm tra, và đó là cách dùng lành mạnh.
Khi nó nén kinh nghiệm của một nghề có phản hồi nhanh. Nông dân, thợ thủ công, người đi biển sống nhờ đúng sai thấy ngay. Những câu đúc kết trong các nghề ấy thường đã qua sàng lọc thực tế khắc nghiệt hơn những lời răn về đạo đức hay số phận, nên đáng tin hơn, dù vẫn cần kiểm khi điều kiện đã đổi.
Khi nó nhắc một giá trị, không khẳng định một sự kiện. Câu "uống nước nhớ nguồn" không khẳng định điều gì cần chứng minh; nó nhắc một giá trị là lòng biết ơn. Với loại câu này, câu hỏi không phải đúng hay sai mà là bạn có muốn sống theo giá trị đó không, và cuộc tranh luận chuyển sang lý do vì sao.
Khi người dùng nói rõ giới hạn của nó. Một người nói "ông bà mình có câu này, nhưng chắc nó đúng với thời đó hơn" là đang dùng lời xưa một cách trung thực. Họ mời người nghe cùng xét, thay vì dùng câu nói để đóng cửa cuộc trò chuyện.
Tục ngữ thường mâu thuẫn nhau
Một dấu hiệu rõ cho thấy lời xưa không thể là bằng chứng tự thân: với gần như mọi lời khuyên, đều có một lời khuyên ngược lại cũng được coi là trí tuệ dân gian.
| Câu này | Câu ngược lại | Điều thật sự quyết định |
|---|---|---|
| Một điều nhịn, chín điều lành | Được đằng chân, lân đằng đầu | Nhịn với ai, về việc gì, và nhịn có làm người kia thay đổi không |
| Chậm mà chắc | Trâu chậm uống nước đục | Cái giá của sai lầm so với cái giá của chậm trễ |
| Xa mặt cách lòng | Absence makes the heart grow fonder (xa nhau càng thương) | Mối quan hệ bền tới đâu, xa bao lâu |
| Look before you leap (nhìn trước khi nhảy) | He who hesitates is lost (do dự là mất) | Thông tin có thêm được không nếu chờ |
| Một cây làm chẳng nên non | Lắm thầy thối ma | Việc cần nhiều góc nhìn hay cần một người quyết |
Hai câu ngược nhau không có nghĩa một câu sai. Chúng là hai kinh nghiệm đúng trong những hoàn cảnh khác nhau. Trí tuệ không nằm ở việc thuộc câu nào, mà ở việc nhận ra hoàn cảnh trước mắt giống hoàn cảnh nào. Người dùng tục ngữ để chốt tranh luận thường chỉ chọn câu hợp với kết luận mình đã có sẵn.
Những chỗ hay viện dẫn sai ở nhà và ở chỗ làm
"Thương cho roi cho vọt" để bào chữa việc đánh con. Câu tục ngữ ghi lại một quan niệm giáo dục phổ biến thời xưa. Nhưng các nghiên cứu tổng hợp hiện đại, như phân tích gộp năm 2016 của Gershoff và Grogan-Kaylor gom dữ liệu của hơn một trăm nghìn trẻ em, cho thấy đánh đòn gắn với nhiều kết quả xấu hơn cho trẻ về hành vi và sức khoẻ tinh thần, không gắn với kết quả tốt hơn. Ở đây, bằng chứng hôm nay rõ ràng nặng hơn kinh nghiệm truyền miệng.
"Dĩ hoà vi quý" để dập tắt ý kiến trái chiều. Trong cuộc họp, câu này hay được dùng để khuyên nhân viên đừng phản biện. Hoà khí đáng quý, nhưng một tập thể không ai dám nói điều khó nghe sẽ mắc sai lầm mà không ai cảnh báo. Hoà thuận thật sự là bất đồng mà vẫn tôn trọng nhau, không phải im lặng.
"Có công mài sắt, có ngày nên kim" để kéo dài một dự án đã thất bại. Câu này khuyến khích kiên trì, và kiên trì thường đúng. Nhưng khi dữ kiện cho thấy hướng đi sai, việc tiếp tục chỉ vì đã đầu tư nhiều là bẫy chi phí chìm. Câu chuyện bà lão mài chày sắt thường được kể gắn với Lý Bạch thời nhỏ, nhưng đó là giai thoại chép ở sách đời sau, không phải lời của chính Lý Bạch.
"Cây ngay không sợ chết đứng" để khỏi ghi chép, lưu chứng từ. Sự ngay thẳng đáng quý, nhưng trong công việc, ngay thẳng mà không có giấy tờ chứng minh thì rất dễ "chết đứng" thật. Câu tục ngữ nói về phẩm chất, không phải về quy trình.
Hàng rào Chesterton: đừng vội vứt bỏ điều mình chưa hiểu
Phê phán nguỵ biện truyền thống không có nghĩa là truyền thống luôn sai. Nhà văn Anh G. K. Chesterton, trong cuốn The Thing xuất bản năm 1929, đưa ra một hình ảnh về sau được gọi là hàng rào Chesterton: nếu gặp một hàng rào chắn ngang đường mà không hiểu vì sao nó ở đó, đừng vội phá đi; hãy tìm hiểu lý do trước. Khi biết lý do rồi, bạn mới có quyền quyết định giữ hay bỏ.
Hình ảnh này cân bằng lại thái độ ngược với nguỵ biện truyền thống, tức là coi mọi điều cũ đều lạc hậu. Nhiều tập quán xưa có lý do thực tế mà người nay đã quên: kiêng ăn thứ này mùa kia có thể liên quan tới vệ sinh thực phẩm thời chưa có tủ lạnh; một nghi thức trong làng có thể là cách duy trì quan hệ cộng đồng. Bỏ đi khi chưa hiểu có thể mất một thứ có ích.
Kết hợp lại, ta có một thái độ hai chiều: không coi lời xưa là đúng chỉ vì nó cũ, cũng không coi nó là sai chỉ vì nó cũ. Câu hỏi luôn là: lý do của nó là gì, lý do đó còn đúng không.
Viện dẫn người xưa để bán hàng và thuyết phục đám đông
Nguỵ biện viện dẫn truyền thống không chỉ xuất hiện trong bữa cơm gia đình. Nó là công cụ quen thuộc của quảng cáo: "bài thuốc gia truyền mấy trăm năm", "bí kíp của người xưa", "phương pháp cổ nhân đã dùng". Tuổi đời của một phương pháp không nói gì về hiệu quả hay độ an toàn của nó. Nhiều cách chữa bệnh từng tồn tại hàng thế kỷ đã được chứng minh là vô ích hoặc có hại khi được kiểm tra nghiêm túc.
Trong các bài diễn thuyết truyền cảm hứng, kiểu viện dẫn này thường đi kèm một câu trích được gán cho Khổng Tử, Tôn Tử hay Lão Tử, có khi không có trong nguyên tác. Người nghe bị thuyết phục hai lần: một lần bởi cái tên, một lần bởi tuổi đời. Cả hai đều không phải bằng chứng cho điều diễn giả đang bán.
Khi gặp lời quảng cáo hay lời thuyết phục dựa vào "người xưa", câu hỏi cần đặt ra luôn giống nhau: ngoài việc đã có từ lâu, điều này có bằng chứng gì? Ai đã kiểm tra, kiểm tra thế nào? Nếu câu trả lời chỉ là "người xưa đã dùng", bạn đang nghe một lời mời tin, không phải một lý lẽ.
Đáp lại khi ai đó dùng "người xưa đã nói" để chốt tranh luận
Mục tiêu không phải thắng cuộc tranh luận, mà là đưa cuộc trò chuyện trở lại với lý lẽ. Các bước dưới đây dùng được với người thân lớn tuổi lẫn đồng nghiệp.
- Thừa nhận giá trị của câu nói. "Câu đó có lý, người xưa chắc đã thấy nhiều trường hợp như vậy." Người nghe sẽ bớt phòng thủ.
- Hỏi về hoàn cảnh. "Theo anh, câu đó đúng nhất trong trường hợp nào?" Câu hỏi này mời người kia nghĩ về điều kiện, thay vì khẳng định chung chung.
- Đặt hoàn cảnh hiện tại cạnh hoàn cảnh ấy. "Chuyện mình đang bàn có giống trường hợp đó không, hay khác ở chỗ nào?"
- Đưa ra một câu ngược lại, nếu có. "Nhưng ông bà mình cũng nói… thì mình nên theo câu nào ở đây?" Cách này cho thấy tục ngữ không tự quyết được.
- Chuyển sang bằng chứng. "Mình thử xem số liệu, kinh nghiệm thực tế của việc này thế nào." Lúc này lời xưa đã trở về vị trí giả thuyết.
Ví dụ giả định: trong cuộc họp, một trưởng nhóm nói "dục tốc bất đạt, cứ làm chậm cho chắc". Một thành viên đáp: "Đúng là vội thì dễ hỏng. Nhưng lần này khách hẹn cuối tháng, nếu chậm thì mất hợp đồng. Mình thử xem phần nào cần làm kỹ, phần nào có thể làm nhanh?" Câu thành ngữ được tôn trọng, nhưng không thay được việc cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Nguỵ biện viện dẫn truyền thống khác nguỵ biện dựa vào uy quyền thế nào?
Nguỵ biện dựa vào uy quyền mượn sức nặng của một người hay một nhóm cụ thể, như một chuyên gia hay một nhà hiền triết. Nguỵ biện viện dẫn truyền thống mượn sức nặng của thời gian, cho rằng điều gì được làm hay được tin từ lâu thì đúng. Câu "Khổng Tử đã dạy" thường chứa cả hai.
Dùng tục ngữ trong bài nghị luận có bị coi là nguỵ biện không?
Không, nếu tục ngữ được dùng để minh hoạ hay mở đầu cho một lập luận có lý lẽ và dẫn chứng. Nó chỉ thành nguỵ biện khi được dùng như bằng chứng duy nhất, thay cho phân tích. Bài nghị luận tốt thường đặt tục ngữ cạnh lý lẽ, không thay lý lẽ bằng tục ngữ.
Làm sao nói chuyện với ông bà, cha mẹ khi họ dùng tục ngữ để phản đối ý mình?
Bắt đầu bằng sự tôn trọng kinh nghiệm của họ, hỏi họ về những trường hợp họ đã thấy, rồi kể hoàn cảnh của mình khác thế nào. Tránh nói thẳng câu tục ngữ là sai hay lạc hậu. Phần lớn người lớn tuổi dùng tục ngữ vì lo cho con cháu; đáp lại nỗi lo ấy hiệu quả hơn cãi về câu chữ.
Hàng rào Chesterton có phải là lý do để giữ mọi truyền thống không?
Không. Hàng rào Chesterton chỉ yêu cầu tìm hiểu lý do trước khi bỏ. Nếu lý do đã hết, hoặc truyền thống gây hại cho ai đó, thì bỏ là hợp lý. Nó chống lại sự vội vàng, không chống lại sự thay đổi.
Vì sao người ta dễ bị thuyết phục bởi câu "người xưa đã nói"?
Vì câu đó gợi cảm giác an toàn và đồng thuận: nhiều thế hệ đã tin thì chắc không sai. Nó cũng tiết kiệm công suy nghĩ, khi nghe một câu quen thuộc, người ta ít khi dừng lại kiểm. Thêm vào đó, phản bác lời ông bà dễ bị coi là thiếu lễ độ, nên nhiều người im lặng dù không đồng ý.
Có cách nào dùng lời xưa trong tranh luận mà không thành nguỵ biện?
Có. Dùng lời xưa để nêu một khả năng cần xem xét, để gợi một góc nhìn, hay để tóm gọn một ý đã được chứng minh bằng lý lẽ khác. Nói rõ "người xưa có câu này, mình thử xem nó có đúng ở đây không" là cách dùng lời xưa như một người bạn đồng hành, không phải một quan toà.