Tam thập lục kế (Ba mươi sáu kế) là một tập sách mỏng, khuyết danh, gom 36 mưu kế thành sáu nhóm, mỗi kế là một câu bốn chữ kèm lời giải ngắn. Nó không phải tác phẩm của Tôn Tử và không thuộc bộ Tôn Tử binh pháp. Giới nghiên cứu thường cho rằng bản sách như ngày nay được soạn khá muộn, khoảng cuối Minh – đầu Thanh, và chỉ được in, phổ biến rộng từ thế kỷ 20.
Cái tên thì có từ sớm hơn nhiều. Sách Nam Tề thư chép câu "Đàn công tam thập lục sách, tẩu thị thượng kế", nhắc tới tướng Đàn Đạo Tế: trong ba mươi sáu kế của ông Đàn, chạy là thượng sách. Câu này mang sắc thái châm biếm hơn là khen. Từ đó "ba mươi sáu kế" trở thành cách nói chung về mưu kế, rồi người đời sau mới soạn ra đủ ba mươi sáu kế để lấp vào cái tên.
Một cái tên có trước, cuốn sách có sau
Cách hình thành ngược này giải thích nhiều điều về Tam thập lục kế. Thứ nhất, nó không có một tác giả với hệ thống tư tưởng thống nhất như Tôn Tử. Các kế được gom từ tích truyện, thành ngữ, binh thư cũ và cả tiểu thuyết lịch sử, nên chất lượng không đều: có kế là nguyên lý chiến lược, có kế chỉ là mẹo lừa trong một tình huống. Lời giải của từng kế cũng ngắn, nhiều chỗ mơ hồ, nên mỗi người đọc có thể hiểu một kiểu; các sách phổ thông thường thêm ví dụ của riêng người viết vào và người đọc dễ tưởng đó là một phần của nguyên tác.
Thứ hai, nhiều kế lấy tên từ thành ngữ vốn đã phổ biến, như "vây Ngụy cứu Triệu", "ám độ Trần Thương", "giả đạo phạt Quắc". Người soạn đặt chúng vào một khung sáu nhóm, kèm lời giải mượn ngôn ngữ cổ điển. Khung này gọn và dễ nhớ, nên sau khi được in ở thế kỷ 20, sách lan nhanh qua các bản dịch, phim ảnh, sách kinh doanh.
Thứ ba, vì ra đời muộn và khuyết danh, Tam thập lục kế khó dùng làm nguồn khi viết về tư tưởng quân sự Trung Hoa cổ đại. Khi một bài viết nói "Tôn Tử dạy kế mỹ nhân" hay "Tôn Tử có ba mươi sáu kế", bạn có thể yên tâm đó là nhầm. Cách ghi đúng: "theo Tam thập lục kế, một sách khuyết danh" và nếu biết, ghi thêm tích gốc của kế đó.
Sáu nhóm và ba mươi sáu kế
Thứ tự trong bản lưu hành phổ biến chia làm sáu nhóm, mỗi nhóm sáu kế, theo tình thế từ thuận lợi tới bất lợi. Tên kế ghi theo âm Hán Việt quen dùng.
| Nhóm | Tình thế | Các kế |
|---|---|---|
| Thắng chiến kế | Mình đang ở thế mạnh | Man thiên quá hải, Vây Ngụy cứu Triệu, Tá đao sát nhân, Dĩ dật đãi lao, Sấn hoả đả kiếp, Thanh đông kích tây |
| Địch chiến kế | Hai bên ngang nhau | Vô trung sinh hữu, Ám độ Trần Thương, Cách ngạn quan hoả, Tiếu lý tàng đao, Lý đại đào cương, Thuận thủ khiên dương |
| Công chiến kế | Chủ động tấn công | Đả thảo kinh xà, Tá thi hoàn hồn, Điệu hổ ly sơn, Dục cầm cố túng, Phao chuyên dẫn ngọc, Cầm tặc cầm vương |
| Hỗn chiến kế | Tình thế rối ren | Phủ để trừu tân, Hỗn thuỷ mạc ngư, Kim thiền thoát xác, Quan môn tróc tặc, Viễn giao cận công, Giả đạo phạt Quắc |
| Tịnh chiến kế | Đối phó đồng minh, thế cùng phe | Thâu lương hoán trụ, Chỉ tang mạ hoè, Giả si bất điên, Thượng ốc trừu thê, Thụ thượng khai hoa, Phản khách vi chủ |
| Bại chiến kế | Mình đang ở thế thua | Mỹ nhân kế, Không thành kế, Phản gián kế, Khổ nhục kế, Liên hoàn kế, Tẩu vi thượng |
Đọc theo nhóm sẽ thấy logic của người soạn: càng ở thế yếu, kế càng dựa vào đánh lừa và tâm lý. Kế cuối cùng của cả cuốn là "chạy là hơn", trùng với câu trong Nam Tề thư, như một lời nhắc rằng khi mọi kế đều không ổn, bảo toàn lực lượng là lựa chọn khôn ngoan, không phải hèn nhát.
Tôn Tử binh pháp và Tam thập lục kế khác nhau ở đâu
Hai sách hay bị nhập làm một trong sách phổ thông. So sánh trực tiếp:
| Tiêu chí | Tôn Tử binh pháp | Tam thập lục kế |
|---|---|---|
| Tác giả | Gán cho Tôn Vũ, có tranh luận về quá trình hình thành | Khuyết danh |
| Thời điểm | Lõi văn bản có từ thời Xuân Thu – Chiến Quốc; thẻ tre thời Hán đã xác nhận | Thường được cho là cuối Minh – đầu Thanh |
| Bản chất | Nguyên lý chiến lược, chi phí, tổ chức, thông tin | Tập hợp mưu kế theo tình huống |
| Thái độ với chiến tranh | Coi là việc lớn, tốn kém, nên tránh khi có thể | Mặc định đang ở trong xung đột, tìm cách thắng |
| Vai trò của đánh lừa | Một yếu tố trong nhiều yếu tố | Chiếm phần lớn các kế |
| Giá trị tham khảo hôm nay | Khung tư duy ra quyết định | Gợi ý tình huống, nhiều kế không hợp đạo đức đời thường |
Điều này không có nghĩa Tam thập lục kế vô giá trị. Nó là một tư liệu văn hoá thú vị và vài kế chứa ý chiến lược tốt. Nhưng nếu muốn học tư duy chiến lược, Tôn Tử là chỗ bắt đầu; Tam thập lục kế chỉ nên đọc sau, với con mắt phê phán.
Tích gốc của vài kế quen thuộc, và mức độ tin cậy
Nhiều kế mang theo một câu chuyện. Biết câu chuyện nào có sử liệu, câu chuyện nào là tiểu thuyết giúp bạn kể lại cho đúng:
- Vây Ngụy cứu Triệu: có trong Sử ký. Quân Ngụy vây kinh đô nước Triệu; Tôn Tẫn khuyên tướng Tề Điền Kỵ không đến thẳng chỗ Triệu mà đánh vào nước Ngụy đang trống, buộc quân Ngụy quay về, rồi đánh chặn ở Quế Lăng.
- Giả đạo phạt Quắc: có trong Tả truyện. Nước Tấn mượn đường nước Ngu để đánh nước Quắc; quan nước Ngu can rằng Ngu và Quắc như môi với răng, môi mất thì răng lạnh. Vua Ngu không nghe, Tấn diệt Quắc rồi tiện đường diệt luôn Ngu. Thành ngữ "môi hở răng lạnh" gắn với tích này.
- Ám độ Trần Thương: gắn với việc Hàn Tín giúp Lưu Bang kéo quân ra khỏi đất Hán Trung qua lối Trần Thương. Cụm "ngoài mặt sửa sạn đạo, ngầm vượt Trần Thương" là cách nói phổ biến về sau; chi tiết sửa sạn đạo để đánh lạc hướng không thấy rõ trong sử sớm.
- Không thành kế: nổi tiếng nhờ Tam quốc diễn nghĩa với cảnh Gia Cát Lượng mở cổng thành gảy đàn. Câu chuyện có một ghi chép gốc được dẫn trong chú thích sử Tam Quốc, nhưng chính người chú thích đã tỏ ý nghi ngờ; nên coi đây chủ yếu là chi tiết văn chương.
- Khổ nhục kế, Liên hoàn kế: gắn với trận Xích Bích trong Tam quốc diễn nghĩa (Hoàng Cái chịu đòn, Bàng Thống bày kế xích thuyền). Phần lớn các chi tiết đặc sắc là sáng tác của tiểu thuyết.
Khi kể một kế cho học sinh hay trong bài thuyết trình, chỉ cần một câu rào như "theo tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa" hay "theo Sử ký" là bạn đã tránh được việc biến truyện thành sử.
Những kế có ý chiến lược dùng được hôm nay
Dĩ dật đãi lao (lấy khoẻ chờ mệt). Chuẩn bị kỹ, giữ sức, để đối phương tiêu hao trước. Ý này gần với thiên Hư thực của Tôn Tử: ai đến chiến địa trước mà chờ thì nhàn, ai đến sau mà vội thì mệt. Trong kinh doanh là không vội nhảy vào thị trường đang nóng mà chưa sẵn sàng.
Vây Ngụy cứu Triệu (đánh gián tiếp). Thay vì đối đầu nơi đối phương dồn lực, tác động vào chỗ họ buộc phải lo. Nguyên lý tốt, miễn là "chỗ phải lo" được tác động bằng cạnh tranh hợp pháp, như cải thiện sản phẩm ở phân khúc cốt lõi của họ.
Viễn giao cận công (thân xa đánh gần). Trong cạnh tranh địa phương, hợp tác với bên ở xa để không bị kẹp hai mặt. Bản lành mạnh: xây đối tác ở thị trường khác thay vì gây thù khắp nơi.
Phao chuyên dẫn ngọc (ném gạch dẫn ngọc). Trong sách là đưa mồi nhỏ để nhử lợi lớn. Tiếng Việt và tiếng Hoa ngày nay hay dùng theo nghĩa khiêm tốn: đưa ý kiến thô của mình ra để người khác góp ý hay hơn. Nghĩa thứ hai rất hữu ích trong họp nhóm.
Tẩu vi thượng (rút lui là hơn). Biết dừng một dự án thua lỗ, rút khỏi một thị trường không hợp là kỹ năng hiếm. Nhiều thất bại lớn đến từ việc không chịu "chạy" khi còn kịp vì tiếc phần đã bỏ ra.
Đọc Tam thập lục kế với con mắt tỉnh táo
Nếu bạn hay con bạn đọc sách hoặc xem phim về ba mươi sáu kế, mấy bước sau giúp biến nó thành bài học thay vì cẩm nang mánh khoé:
- Với mỗi kế, hỏi trước: kế này dựa vào nguyên lý (chọn thời điểm, chọn điểm đánh) hay dựa vào lừa người? Kế dựa vào nguyên lý thường dùng được ở nhiều nơi.
- Gạch riêng những kế dựa vào lừa gạt, gây hại cho người thứ ba hoặc lợi dụng quan hệ thân tình, như Tiếu lý tàng đao, Tá đao sát nhân, Mỹ nhân kế. Coi chúng là thứ để nhận diện, không phải để dùng.
- Tra tích gốc và ghi rõ nguồn là sử hay tiểu thuyết.
- Đặt kế vào bối cảnh hiện tại: trong quan hệ với khách hàng, đồng nghiệp, gia đình, kế này còn hợp không? Phần lớn câu trả lời là không.
- Rút ra kỹ năng nhận diện: biết những kế như Hỗn thuỷ mạc ngư (thừa nước đục thả câu) hay Tiếu lý tàng đao giúp bạn tỉnh táo khi bị người khác dùng chúng với mình.
Với trẻ em, nên đọc kèm người lớn và nhấn vào phần nhận diện, phần trung thực. Một đứa trẻ thuộc ba mươi sáu kế để "chơi khăm" bạn là cách đọc hỏng; một đứa trẻ biết khi nào người khác đang dụ mình là cách đọc có ích.
Câu hỏi thường gặp
"Ba mươi sáu kế, chạy là thượng sách" có nguồn từ đâu?
Câu gốc chép trong Nam Tề thư, nhắc tới tướng Đàn Đạo Tế thời Nam triều: trong ba mươi sáu kế của ông Đàn, chạy là thượng sách. Lúc đầu nó mang sắc thái giễu cợt. Về sau "chạy là thượng sách" được dùng rộng với nghĩa biết rút lui đúng lúc.
Tam thập lục kế có liên quan tới Tôn Tẫn không?
Một kế trong sách, Vây Ngụy cứu Triệu, lấy tích từ Tôn Tẫn theo Sử ký. Nhưng Tôn Tẫn không phải tác giả Tam thập lục kế; ông có bộ binh pháp riêng là Tôn Tẫn binh pháp, được tìm lại trên thẻ tre năm 1972.
Có nên dạy Tam thập lục kế cho học sinh không?
Có thể, như một chủ đề văn hoá và lịch sử, với điều kiện có người hướng dẫn phân biệt sử và tiểu thuyết, nhấn vào kỹ năng nhận diện mưu mẹo. Không nên dạy như kỹ năng ứng xử với bạn bè, vì nhiều kế dựa trên lừa dối.
Tại sao sách kinh doanh hay dùng Tam thập lục kế?
Vì mỗi kế là một hình ảnh dễ nhớ, dễ gắn vào tình huống bán hàng, cạnh tranh. Điểm yếu là dễ biến thành tuyển tập mánh lới. Khi đọc, bạn nên giữ lại phần nguyên lý như chọn thời điểm, đánh gián tiếp, biết rút lui, và gạt phần lừa gạt.
Kế "Tá thi hoàn hồn" nghĩa là gì?
Tên kế nghĩa đen là mượn xác để hồn trở về, nhưng trong sách nó là ẩn dụ chính trị – quân sự: dựa vào một danh nghĩa, một biểu tượng cũ đã mất sức để phục hồi lực lượng của mình. Nó không mang nội dung huyền bí nào.
Ba mươi sáu kế có phải con số chính xác thời cổ không?
Không có bằng chứng như vậy. Câu ở Nam Tề thư không liệt kê kế nào, nên con số ba mươi sáu ở đó có thể chỉ là cách nói ước lệ về rất nhiều mưu kế. Danh sách đủ ba mươi sáu kế với tên cụ thể là sản phẩm của người soạn sách về sau.