Các thành ngữ gốc Hán về gia đình xoay quanh ba quan hệ: cha mẹ dạy con (Mạnh mẫu tam thiên, đoạn cơ giáo tử), con cái đền đáp (tử dục dưỡng nhi thân bất đãi, ẩm thuỷ tư nguyên), và lòng biết ơn nói chung (kết cỏ ngậm vành). Hai tích đầu đều về mẹ của Mạnh Tử, chép trong Liệt nữ truyện của Lưu Hướng; các câu còn lại có nguồn từ Tả truyện, Hàn Thi ngoại truyện, thơ văn Nam Bắc triều và truyện chí quái.
Đây là nhóm thành ngữ người Việt dùng nhiều nhất khi nói chuyện gia đình, nhưng cũng là nhóm cần đọc tỉnh táo nhất, vì đi cùng chúng là những quan niệm đã lỗi thời như hiếu đạo cực đoan hay nuôi con để dựa lúc già. Bài này kể từng tích theo nguồn, chỉ ra phần nên giữ, phần nên bỏ, và gợi ý cách kể cho con mà không biến điển cố thành gánh nặng.
Mạnh mẫu tam thiên: môi trường dạy con
Theo Liệt nữ truyện của Lưu Hướng đời Tây Hán, phần Mẫu nghi, mẹ Mạnh Tử lúc đầu ở gần nghĩa địa, cậu bé Mạnh Kha chơi trò đào huyệt, chôn cất. Bà thấy không hợp, dời nhà ra gần chợ, cậu bé lại chơi trò buôn bán rao hàng. Bà lại dời nhà đến cạnh trường học, cậu bé bắt chước bày đồ lễ, tập lễ nghi, chào hỏi theo phép. Bà nói: đây mới là chỗ ở được cho con ta. Từ đó có thành ngữ Mạnh mẫu tam thiên, mẹ Mạnh ba lần dời nhà.
Ý cốt lõi của tích là trẻ học bằng bắt chước, và môi trường xung quanh dạy con nhiều hơn lời giảng. Điều này phù hợp với những gì tâm lý học phát triển biết về học tập qua quan sát; các thí nghiệm của Albert Bandura đầu thập niên 1960 với búp bê Bobo là ví dụ kinh điển về việc trẻ bắt chước hành vi người lớn.
Đọc hôm nay, cần tỉnh ở hai điểm. Thứ nhất, không nên hiểu tích theo nghĩa coi thường nghề buôn bán hay nghề lo việc tang; đó là thang giá trị của xã hội Nho giáo cũ, đặt người đi học lên trên người buôn bán. Thứ hai, không phải gia đình nào cũng có điều kiện dời nhà. Phần nên giữ là tinh thần chủ động chọn môi trường cho con trong khả năng của mình: chọn bạn chơi, chọn những gì con xem hằng ngày, và nhất là chính cách người lớn trong nhà cư xử, vì đó là môi trường gần nhất của con.
Đoạn cơ giáo tử: bài học về bỏ dở
Cũng trong Liệt nữ truyện: Mạnh Tử lúc nhỏ đi học về sớm, mẹ đang dệt vải, hỏi học đến đâu rồi, cậu đáp vẫn như cũ. Bà cầm dao cắt đứt tấm vải đang dệt trên khung. Mạnh Tử sợ hãi hỏi vì sao, bà nói: con bỏ học giống như mẹ cắt tấm vải này. Từ đó Mạnh Tử chăm học sớm tối, sau thành bậc đại Nho. Thành ngữ đoạn cơ giáo tử nghĩa là cắt khung cửi dạy con.
Hình ảnh tấm vải dở dang rất mạnh: công sức nhiều ngày bị phá hỏng trong một nhát dao, như việc học bỏ ngang làm phí công đã bỏ ra. Người mẹ không đánh, không mắng dài, mà dùng một hành động cụ thể để con tự hiểu. Đó là phần giá trị của tích.
Nhưng cách làm của bà Mạnh cũng nên được bàn. Cắt tấm vải là một hành động gây sốc, dựa vào nỗi sợ và cảm giác tội lỗi của đứa trẻ. Với hiểu biết hôm nay, nhiều nhà giáo dục khuyến khích tìm hiểu vì sao con chán học trước khi phản ứng: con mệt, con không hiểu bài, hay con gặp chuyện với bạn? Phần nên giữ là ý tưởng dùng hình ảnh cụ thể để giải thích hậu quả của việc bỏ dở. Ví dụ giả định: cùng con trồng một chậu cây, rồi cho con thấy nếu bỏ tưới vài ngày thì cây héo, công chăm trước đó mất trắng. Bài học giống bà Mạnh, nhưng không cần nhát dao.
Kết cỏ ngậm vành: hai câu chuyện về báo ân
Thành ngữ ghép hai tích. Kết thảo (kết cỏ) chép trong Tả truyện, năm thứ mười lăm đời Lỗ Tuyên Công: Nguỵ Võ Tử có người vợ lẽ không con. Lúc khoẻ, ông dặn con là Nguỵ Khoả gả bà đi nơi khác; lúc bệnh nặng lại dặn chôn theo. Khi ông mất, Nguỵ Khoả cho gả bà đi, nói rằng lúc bệnh nặng thì thần trí rối loạn, nên theo lời lúc tỉnh táo. Về sau trong một trận đánh, Nguỵ Khoả thấy một ông già kết cỏ làm vướng chân tướng địch Đỗ Hồi, nhờ đó bắt được Đỗ Hồi. Đêm ấy ông mộng thấy ông già xưng là cha của người vợ lẽ được gả đi, đến báo ơn.
Hàm hoàn (ngậm vành) là chuyện Dương Bảo đời Hán, chép trong Tục Tề hài ký, một tập truyện chí quái thời Nam Bắc triều: cậu bé Dương Bảo cứu một con chim sẻ vàng bị thương, nuôi cho lành rồi thả. Đêm ấy có đồng tử áo vàng mang bốn vành ngọc trắng đến tạ ơn, chúc con cháu ông hiển đạt. Hai tích đều có yếu tố kỳ ảo, nên đọc như truyện ngụ ý chứ không phải sự kiện.
Thành ngữ kết cỏ ngậm vành chỉ lòng biết ơn sâu nặng, nguyện đền đáp. Phần đáng để ý trong tích Nguỵ Khoả hôm nay lại không nằm ở phép màu mà ở quyết định của ông: không làm theo lời trăng trối cuối cùng khi lời ấy trái với lẽ phải và đến từ lúc người cha không còn tỉnh táo. Đây là một ví dụ sớm về việc lòng hiếu không đồng nghĩa với vâng lời tuyệt đối, một ý rất đáng bàn với con lớn.
Ẩm thuỷ tư nguyên và tử dục dưỡng nhi thân bất đãi
Ẩm thuỷ tư nguyên (uống nước nhớ nguồn) thường được dẫn từ câu của Dữu Tín, nhà văn thời Nam Bắc triều, trong bài Trưng điệu khúc: ăn quả thì nhớ cây, uống dòng thì nhớ nguồn. Dạng bốn chữ quen dùng là cách nói gọn về sau. Câu tiếng Việt "uống nước nhớ nguồn" và "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" có hình ảnh rất gần, nhưng không đủ căn cứ để khẳng định chúng dịch thẳng từ câu của Dữu Tín; nhiều khả năng các nền văn hoá nông nghiệp cùng tìm đến hình ảnh này.
Câu thụ dục tĩnh nhi phong bất chỉ, tử dục dưỡng nhi thân bất đãi (cây muốn lặng mà gió chẳng ngừng, con muốn nuôi mà cha mẹ chẳng đợi) chép trong Hàn Thi ngoại truyện: Khổng Tử đi đường gặp một người khóc thảm thiết, hỏi ra thì người ấy kể mình mải đi học, đi làm quan nơi xa, khi muốn quay về phụng dưỡng thì cha mẹ đã mất. Câu nói của người này truyền lại đến nay như một lời nhắc về thời gian hữu hạn.
Hai câu này là phần bền vững nhất của nhóm thành ngữ gia đình, vì chúng không đòi hỏi hi sinh cực đoan mà chỉ nhắc một điều giản dị: biết ơn người đi trước, và dành thời gian cho cha mẹ khi còn có thể. Ví dụ giả định: một người con làm việc xa nhà đặt lịch gọi video cố định mỗi tuần và về thăm vào những dịp không phải lễ Tết, khi cha mẹ thật sự cần người trò chuyện. Đó là cách dùng câu của người khóc bên đường mà không chờ đến lúc phải khóc.
Phần đã lỗi thời: Nhị thập tứ hiếu và "nuôi con phòng già"
Cùng nhóm với các tích trên là tập Nhị thập tứ hiếu, hai mươi bốn tấm gương hiếu thảo, được biên soạn vào khoảng thời Nguyên và phổ biến rộng ở Việt Nam qua bản diễn ca. Bên cạnh những chuyện hiền lành như Khổng Dung bốn tuổi nhường quả lê to cho anh (được nhắc trong Tam tự kinh), tập này có những chuyện mà đọc hôm nay thấy đáng sợ. Nhà văn Lỗ Tấn trong tập tản văn Triêu hoa tịch thập đã viết về nỗi kinh hãi thuở nhỏ khi đọc chuyện Quách Cự định chôn con để có đủ cơm nuôi mẹ. Bảng dưới gợi ý cách phân loại khi kể cho con:
| Tích, quan niệm | Nội dung | Nên giữ | Nên bỏ hoặc bàn lại |
|---|---|---|---|
| Khổng Dung nhường lê | Bé bốn tuổi nhường quả to cho anh | Biết nhường nhịn, nghĩ cho người khác | Không ép trẻ luôn nhường đến mức không dám đòi quyền chính đáng |
| Quách Cự chôn con | Định chôn con để đủ cơm nuôi mẹ | Không có gì nên giữ | Đặt hiếu với cha mẹ lên trên mạng sống của con là sai |
| Mạnh mẫu tam thiên | Dời nhà vì môi trường của con | Chủ động chọn môi trường tốt | Thang giá trị coi nhẹ nghề buôn bán |
| Dưỡng nhi phòng lão | Nuôi con để dựa lúc già | Gia đình nương tựa nhau | Coi con như khoản đầu tư; đặt gánh nặng lên con |
| Phụ mẫu tại, bất viễn du | Cha mẹ còn thì không đi xa (Luận ngữ, thiên Lý nhân) | Quan tâm cha mẹ | Câu đầy đủ còn vế "du tất hữu phương", đi thì phải có nơi chốn rõ ràng; không nên dùng để cấm con đi học, đi làm xa |
Nguyên tắc chung khi dạy con bằng điển cố hiếu đạo: giữ những gì xây dựng tình thương và trách nhiệm hai chiều, bỏ những gì đòi hỏi một bên hi sinh vô điều kiện. Quan hệ cha mẹ – con cái lành mạnh là quan hệ mà cả hai bên đều được tôn trọng, không phải món nợ con phải trả suốt đời.
Kể điển cố gia đình cho con thế nào
Một vài cách làm giúp các tích cổ trở thành chất liệu trò chuyện trong nhà thay vì bài giảng đạo đức:
- Chọn tích theo tuổi. Trẻ nhỏ hợp với chuyện Khổng Dung nhường lê, chim sẻ ngậm vành; trẻ lớn mới nên nghe chuyện Nguỵ Khoả hay người khóc bên đường, nơi có những lựa chọn khó.
- Kể xong thì hỏi, đừng giảng. Hỏi con nghĩ gì về việc bà Mạnh cắt tấm vải, nếu là con thì con muốn mẹ làm gì. Câu trả lời của con cho cha mẹ biết con cần được dạy theo cách nào.
- Nói thật về chỗ lỗi thời. Khi gặp tích như Quách Cự, nói rõ với con rằng người xưa có những quan niệm mà ngày nay ta không đồng ý, và giải thích vì sao. Trẻ học được cách đọc có phán đoán.
- Làm gương trước. Muốn con nhớ ơn ông bà, cha mẹ gọi điện, thăm hỏi ông bà trước mặt con. Đó là tam thiên theo nghĩa rộng: chính cha mẹ là môi trường của con.
- Không dùng điển cố để so sánh. Tránh câu "người ta bốn tuổi đã biết nhường lê, còn con thì sao". So sánh làm trẻ ghét luôn câu chuyện.
Điển cố gia đình có sức sống lâu vì chúng chạm vào những điều mọi thế hệ đều trải qua: lo cho con, nhớ cha mẹ, biết ơn người giúp mình. Kể chúng với sự tỉnh táo sẽ giữ được phần ấm áp mà không truyền lại phần áp đặt.
Câu hỏi thường gặp
Mạnh mẫu tam thiên có thật trong sử không?
Chuyện được chép trong Liệt nữ truyện của Lưu Hướng, biên soạn vào thời Tây Hán, tức khoảng hai thế kỷ sau thời Mạnh Tử. Sách mang mục đích giáo huấn nên các tích có thể đã được trau chuốt. Nên dẫn là theo Liệt nữ truyện, không khẳng định từng chi tiết là sự kiện lịch sử đã kiểm chứng.
Nguỵ Khoả không làm theo lời trăng trối của cha có bị coi là bất hiếu không?
Tả truyện kể chuyện theo hướng khen Nguỵ Khoả, và chi tiết ông già kết cỏ báo ơn cho thấy người chép coi đó là việc làm đúng. Lý lẽ của Nguỵ Khoả là theo lời cha lúc tỉnh táo, không theo lời lúc bệnh nặng mê man. Câu chuyện vì thế thường được dẫn để nói rằng hiếu thảo cần đi cùng lẽ phải, không phải vâng lời mù quáng.
Câu "phụ mẫu tại, bất viễn du" có nghĩa là con không được đi xa?
Câu trong Luận ngữ, thiên Lý nhân, có hai vế: cha mẹ còn thì không đi xa, nếu đi thì phải có nơi chốn rõ ràng. Vế sau thường bị bỏ quên. Đọc đủ, câu này khuyên con cái để cha mẹ biết mình ở đâu, không làm cha mẹ lo, chứ không cấm đi học, đi làm xa.
Có nên đọc Nhị thập tứ hiếu cho trẻ không?
Có thể đọc chọn lọc cùng con, kèm trò chuyện. Một số chuyện hiền lành, dễ hiểu; một số chuyện như Quách Cự chôn con có nội dung không phù hợp với trẻ nhỏ và trái với quan niệm bảo vệ trẻ em ngày nay. Với trẻ lớn, đọc cả hai loại rồi bàn luận lại là bài học tốt về tư duy phản biện.
Uống nước nhớ nguồn có phải dịch từ ẩm thuỷ tư nguyên không?
Hai câu cùng hình ảnh, nhưng không đủ căn cứ để khẳng định câu tiếng Việt là bản dịch trực tiếp. Ẩm thuỷ tư nguyên thường được dẫn từ câu của Dữu Tín thời Nam Bắc triều. Câu tiếng Việt nằm trong kho tục ngữ dân gian. Cách nói an toàn là hai câu gần nghĩa, cùng chung một hình ảnh quen thuộc của văn hoá nông nghiệp.
Làm sao dạy con biết ơn mà không biến thành món nợ?
Tách biệt lòng biết ơn khỏi nghĩa vụ đền đáp bắt buộc. Cha mẹ nên nói rõ với con rằng mình chăm sóc con vì thương, không phải để đòi trả. Khi con thấy cha mẹ biết ơn ông bà, biết ơn người giúp đỡ mình một cách tự nhiên, con sẽ học theo mà không thấy nặng nề.