“Bác đến chơi đây, ta với ta” là câu kết bài thơ Nôm Bạn đến chơi nhà của Nguyễn Khuyến (1835–1909). Bảy câu trước kể đủ thứ không có để đãi bạn — trẻ đi vắng, chợ xa, cá không bắt được, gà không đuổi được, rau quả chưa tới mùa, đến miếng trầu cũng không — để rồi câu cuối khẳng định: chỉ cần có nhau là đủ. Đó là một quan niệm tình bạn đặt con người lên trên mọi thứ vật chất.
Nguyễn Khuyến còn có bài Khóc Dương Khuê, viết khi người bạn thân Dương Khuê qua đời, với những câu như “Rượu ngon không có bạn hiền / Không mua không phải không tiền không mua”. Đặt hai bài cạnh nhau — một bài lúc bạn còn sống, một bài lúc bạn đã mất — ta có một bức tranh khá trọn về cách một nhà nho Việt cuối thế kỷ XIX nghĩ về tình bạn, và nhiều điều vẫn dùng được hôm nay.
Nguyễn Khuyến và Dương Khuê: hai người bạn
Nguyễn Khuyến quê làng Yên Đổ, huyện Bình Lục xưa, vùng đất trước thuộc Hà Nam, từ năm 2025 thuộc Ninh Bình. Ông đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình, nên được gọi là Tam nguyên Yên Đổ. Ông làm quan một thời gian dưới triều Nguyễn, trong bối cảnh thực dân Pháp đang chiếm dần đất nước, rồi cáo quan về quê, sống những năm cuối đời ở làng, làm thơ.
Dương Khuê là bạn khoa cử và bạn thân lâu năm của ông, cũng đỗ đại khoa và làm quan. Hai người quen nhau từ thời đi học, đi thi, và giữ tình bạn tới cuối đời. Khi Dương Khuê mất, Nguyễn Khuyến đã già, viết bài thơ khóc bạn theo thể song thất lục bát, kể lại những kỷ niệm từ thời trẻ tới lần gặp cuối.
Biết hai người cùng xuất thân khoa bảng, cùng làm quan, giúp hiểu vì sao câu “ta với ta” có trọng lượng. Đây không phải tình bạn của hai người nghèo không có gì để mất, mà của hai người từng có địa vị, hiểu rõ thế nào là quan hệ dựa trên lợi ích. Họ chọn giữ một thứ quan hệ không dựa trên lợi ích ấy.
Đọc Bạn đến chơi nhà theo từng cặp câu
Bài thơ viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật bằng chữ Nôm. Bảng dưới đi qua từng cặp câu (theo bản quen thuộc trong sách giáo khoa) và chỗ đáng chú ý.
| Câu thơ | Nội dung | Chỗ đáng chú ý |
|---|---|---|
| Đã bấy lâu nay bác tới nhà / Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa | Lâu lắm bạn mới tới, mà người nhà đi vắng, chợ lại xa | Gọi bạn là “bác”, thân mà vẫn trọng; bắt đầu chuỗi “không có” |
| Ao sâu nước cả, khôn chài cá / Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà | Có ao mà không bắt được cá, có gà mà không đuổi được | Có mà như không, giọng hóm hỉnh, tự giễu |
| Cải chửa ra cây, cà mới nụ / Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa | Rau quả đều chưa tới lúc ăn được | Tả vườn quê rất thật, đồng thời tiếp tục đẩy cái “không có” lên |
| Đầu trò tiếp khách, trầu không có / Bác đến chơi đây, ta với ta | Đến miếng trầu mở đầu câu chuyện cũng không có; chỉ có hai người | Câu kết lật lại cả bài: thiếu mọi thứ nhưng đủ điều quan trọng nhất |
Cấu trúc bảy câu dựng lên, một câu lật lại là kỹ thuật làm bài thơ đáng nhớ. Người đọc theo chuỗi thiếu thốn tới mức buồn cười, rồi bất ngờ nhận ra cái thiếu ấy không quan trọng.
“Ta với ta”: hai cách hiểu và điều chúng có chung
Cụm “ta với ta” đã được bình giảng theo nhiều hướng. Cách hiểu phổ biến nhất là “bác” và “ta” — hai con người — gặp nhau, không cần gì ngoài nhau. Chữ “ta” thứ nhất là chủ nhà, chữ “ta” thứ hai là khách, nhưng dùng cùng một chữ cho thấy hai người như một, không còn ranh giới chủ – khách.
Có người so sánh với câu “ta với ta” trong bài Qua đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan, nơi cụm từ chỉ một mình đối diện với chính mình giữa cảnh rộng lớn, gợi nỗi cô đơn. Cùng ba chữ, hai bài cho hai nghĩa ngược nhau: một bên là sự đủ đầy của tình bạn, một bên là sự trống vắng của người một mình. Đặt cạnh nhau giúp thấy rõ chữ “ta” trong bài Nguyễn Khuyến là số nhiều, ấm áp.
Dù hiểu theo cách nào, điều chung là: giá trị của cuộc gặp nằm ở người, không nằm ở mâm cơm. Trong một xã hội trọng lễ nghi đãi khách như làng quê Việt xưa, nơi tiếp khách thiếu trầu là thất lễ, nói như vậy là một quan điểm có chủ ý, gần như thách thức thói quen chung.
Khóc Dương Khuê: tình bạn khi một người đã mất
Bài Khóc Dương Khuê mở bằng hai câu quen thuộc: “Bác Dương thôi đã thôi rồi / Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta.” Phần giữa bài kể lại các kỷ niệm: thời đi học, đi thi, những lần cùng nhau đi chơi, uống rượu, làm thơ, rồi những năm tuổi già, lần gặp cuối. Lời thơ giản dị, giống như một người đang kể chuyện bạn mình với người khác.
Đoạn sau bài là nỗi trống vắng: rượu ngon không mua vì không có bạn hiền cùng uống; câu thơ nghĩ ra rồi không viết vì không biết đưa ai; giường treo lên cũng hững hờ, đàn gảy cũng ngẩn ngơ. Hai hình ảnh giường và đàn mượn điển cố Trung Hoa — chuyện người treo giường chỉ dành cho một người khách quý, và chuyện người đập đàn khi mất người hiểu tiếng đàn mình. Nguyễn Khuyến dùng điển nhưng lời vẫn rất Việt.
Điều bài thơ cho thấy là tình bạn thật không chỉ thể hiện lúc vui; nó còn ở nỗi trống khi mất bạn. Người ta có thể có nhiều người quen để cùng uống rượu, nhưng chỉ có ít người khiến rượu ngon mất vị khi họ vắng. Câu “không mua không phải không tiền không mua” nói đúng điều đó: thứ thiếu không phải tiền mà là người.
Quan niệm tình bạn rút ra từ hai bài thơ
Tình bạn không cần đãi đằng. Bạn đến chơi nhà phủ nhận ý cho rằng phải có mâm cao cỗ đầy mới là quý bạn. Điều này gần với câu của Trang Tử, đại ý tình bạn của người quân tử nhạt như nước, nhưng Nguyễn Khuyến nói bằng hình ảnh vườn quê rất Việt.
Tình bạn gắn với thời gian dài. Khóc Dương Khuê kể kỷ niệm từ thời trẻ tới tuổi già. Tình bạn sâu thường không đến từ một lần hợp nhau, mà từ việc đi qua nhiều chặng đời cùng nhau.
Tình bạn không dựa trên địa vị. Cả hai từng là quan, nhưng trong thơ, họ là “bác” và “ta”, không có chức tước. Khi rời quan trường, tình bạn vẫn còn, nghĩa là nó chưa bao giờ dựa vào chức tước.
Tình bạn cho phép sự hóm hỉnh. Bạn đến chơi nhà là bài thơ vui, tự giễu. Tình bạn thân cho phép người ta đùa về cái nghèo của mình mà không ngại, điều không thể làm với người quen xã giao.
Đọc hai bài thơ với học sinh: gợi ý cho thầy cô và cha mẹ
Bạn đến chơi nhà thường được học ở bậc trung học cơ sở, khi học sinh chưa có nhiều trải nghiệm về một tình bạn kéo dài hàng chục năm. Vì vậy cách dạy hiệu quả thường bắt đầu từ chính đời sống của các em: hỏi các em đã bao giờ có bạn tới nhà mà không có gì để mời chưa, khi đó các em thấy ngại hay thấy vui. Từ cảm giác quen thuộc đó, câu “ta với ta” trở nên gần gũi hơn nhiều so với một lời bình giảng sẵn.
Có thể cho học sinh đọc thêm vài câu trong Khóc Dương Khuê để thấy cùng một người viết về bạn ở hai thời điểm khác nhau. Câu hỏi gợi mở có thể là: điều gì trong tình bạn còn lại khi một người không còn nữa. Đây là câu hỏi không có đáp án đúng sai, phù hợp để các em tự viết vài dòng suy nghĩ, không cần chấm điểm.
Với cha mẹ, đọc bài thơ cùng con vào một buổi tối là cách tự nhiên để nói về bạn bè mà không thành bài giảng. Ví dụ giả định: sau khi con kể chuyện giận một người bạn vì bạn không mời mình tới sinh nhật, cha mẹ đọc bài thơ rồi hỏi con, giữa món quà và việc được ở cạnh nhau, con thấy điều nào quan trọng hơn. Câu trả lời của con thường bất ngờ và sâu hơn ta nghĩ.
Mang tinh thần “ta với ta” vào đời sống hôm nay
Người thành phố hôm nay thường gặp bạn ở quán, nhà hàng, và đôi khi việc chọn chỗ, chọn món trở nên quan trọng hơn bản thân cuộc gặp. Mấy gợi ý dưới đây lấy cảm hứng từ hai bài thơ:
- Đừng hoãn gặp bạn chỉ vì nhà chưa dọn, chưa chuẩn bị được gì. Một ấm trà là đủ; bài thơ của Nguyễn Khuyến còn không có trầu.
- Giữ liên lạc với vài người bạn lâu năm qua các chặng đời, dù mỗi người một nghề, một nơi. Tình bạn như của Nguyễn Khuyến và Dương Khuê được tích lũy qua nhiều chục năm.
- Khi bạn thân mất đi hoặc đi xa, cho phép mình buồn và nói ra, như Nguyễn Khuyến viết thơ khóc bạn. Nếu nỗi buồn kéo dài, ảnh hưởng tới sinh hoạt, nên tìm tới chuyên gia tâm lý.
- Đọc hai bài thơ cùng con, hỏi con nghĩ gì về câu “ta với ta”. Đây là một cách nói chuyện về giá trị của bạn bè mà không cần giảng giải.
- Phân biệt người quen để giao dịch với người bạn để chia sẻ. Cả hai đều cần, nhưng đừng nhầm loại này với loại kia.
Câu hỏi thường gặp
Bạn đến chơi nhà là của ai?
Bài thơ Nôm Bạn đến chơi nhà được ghi là của Nguyễn Khuyến, nhà thơ cuối thế kỷ XIX, quê Yên Đổ. Bài viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật và có trong chương trình Ngữ văn phổ thông nhiều năm, nên rất quen thuộc với người Việt.
Ta với ta trong Bạn đến chơi nhà nghĩa là gì?
Cách hiểu phổ biến là chủ nhà và người bạn, hai con người gặp nhau, không cần gì ngoài nhau. Dùng cùng một chữ ta cho cả hai người cho thấy sự gắn bó, không còn phân biệt chủ khách. Ý chính là tình bạn quý hơn mọi thứ vật chất đãi đằng.
Dương Khuê là ai?
Dương Khuê là một nhà nho đỗ đại khoa và làm quan thời Nguyễn, bạn thân lâu năm của Nguyễn Khuyến từ thời đi học, đi thi. Khi ông mất, Nguyễn Khuyến viết bài Khóc Dương Khuê, một trong những bài thơ khóc bạn nổi tiếng nhất văn học Việt Nam.
Khóc Dương Khuê viết theo thể thơ gì?
Bài thơ viết theo thể song thất lục bát, thể thơ dân tộc gồm cặp câu bảy chữ xen với cặp câu sáu – tám chữ. Thể này hợp với việc kể lể, bày tỏ nỗi niềm kéo dài, nên được dùng nhiều trong văn khóc, văn tình cảm thời trung đại.
Câu rượu ngon không có bạn hiền có trong bài nào?
Câu “Rượu ngon không có bạn hiền / Không mua không phải không tiền không mua” nằm trong bài Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến. Câu này hay bị trích riêng, đôi khi bị nhầm là ca dao, nên khi dùng nên ghi rõ tác giả và tên bài.
Vì sao Nguyễn Khuyến được gọi là Tam nguyên Yên Đổ?
Vì ông đỗ đầu cả ba kỳ thi: thi Hương, thi Hội và thi Đình, gọi là tam nguyên, và quê ông ở làng Yên Đổ. Người đời ghép danh hiệu với tên quê để gọi, một cách gọi phổ biến với các nhà khoa bảng thời trước.