Diogenes thành Sinope (khoảng thế kỷ IV TCN) là nhân vật nổi tiếng nhất của phái Khuyển nho (Cynic), một trào lưu triết học Hy Lạp chủ trương sống thuận theo tự nhiên, gạt bỏ của cải, danh vọng và những quy ước xã hội mà họ cho là giả tạo. Ông sống nghèo ở Athens, theo truyền thống là ngủ trong một chiếc chum gốm lớn, và dùng lời lẽ, hành động gây sốc để chế giễu thói đạo đức giả.
Phần lớn điều ta biết về Diogenes đến từ các giai thoại, chủ yếu được Diogenes Laërtius chép trong bộ tiểu sử các triết gia vào khoảng thế kỷ III sau Công nguyên, tức khoảng năm trăm năm sau. Vì vậy chuyện cây đèn giữa ban ngày hay cuộc gặp với Alexander Đại đế nên được đọc như truyện kể về một hình mẫu hơn là biên bản lịch sử. Giá trị của chúng nằm ở ý tưởng chúng mang theo.
Diogenes là ai và vì sao bị gọi là “con chó”
Diogenes sinh ở Sinope, một thành phố Hy Lạp bên bờ Biển Đen. Theo truyền thống, ông hoặc cha ông dính vào một vụ làm hỏng tiền đúc của thành phố và ông phải rời quê. Cụm từ “làm hỏng tiền” (tiếng Hy Lạp có thể hiểu là “làm giả” hay “đổi giá trị tiền tệ”) về sau được hiểu theo nghĩa bóng như khẩu hiệu cả đời của ông: đổi lại giá trị của những thứ mà xã hội coi là quý.
Đến Athens, ông được cho là chịu ảnh hưởng của Antisthenes, một học trò của Socrates đề cao sự tự chủ và khổ luyện. Chữ “Khuyển nho” trong tiếng Việt dịch từ kynikos, nghĩa là “như chó”. Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc tên gọi: vì lối sống không ngại ăn ngủ nơi công cộng như chó, vì thói “sủa” vào người khác, hoặc vì tên một nơi tập luyện ở Athens mà Antisthenes giảng dạy. Theo giai thoại, chính Diogenes nhận cái tên ấy một cách thích thú.
Ông không để lại tác phẩm nào còn tồn tại, dù các nguồn cổ ghi ông có viết. Học trò nổi tiếng nhất là Crates thành Thebes, người từ bỏ gia sản để sống theo lối Khuyển nho; và Crates lại là thầy của Zeno xứ Citium, người sáng lập phái Khắc kỷ. Nhờ sợi dây ấy, tinh thần Khuyển nho đi vào khắc kỷ, dù đã được làm cho mềm và có hệ thống hơn nhiều.
Những giai thoại nổi tiếng và mức tin cậy
Cái chum. Diogenes được kể là ngủ trong một chiếc chum gốm lớn (pithos) gần quảng trường Athens, không phải cái thùng gỗ như tranh đời sau hay vẽ. Chi tiết này có trong nhiều nguồn cổ nên khá phổ biến, nhưng không thể kiểm chứng đầy đủ.
Cây đèn ban ngày. Ông cầm đèn đi giữa ban ngày, ai hỏi thì bảo đang tìm một con người. Ý là tìm một người sống đúng với bản chất người chứ không theo quy ước. Đây là giai thoại do Diogenes Laërtius chép.
Alexander Đại đế. Alexander tới gặp, hỏi ông muốn gì. Diogenes đang phơi nắng đáp: tránh ra khỏi chỗ nắng của ta. Alexander được kể là nói nếu không là Alexander thì muốn là Diogenes. Câu chuyện có trong Plutarch và Diogenes Laërtius; nhiều nhà sử học coi nó là giai thoại hơn là sự kiện chắc chắn.
Con gà bị nhổ lông. Khi Plato định nghĩa con người là “động vật hai chân không lông”, Diogenes nhổ lông một con gà mang tới lớp học và bảo: đây là con người của Plato. Lại là một giai thoại của Diogenes Laërtius, dùng để châm biếm lối định nghĩa trừu tượng.
Vứt cái bát. Thấy một đứa trẻ uống nước bằng hai tay, ông vứt luôn chiếc bát duy nhất, vì nhận ra mình còn giữ một thứ thừa. Câu chuyện ngắn này tóm gọn lý tưởng tối giản của phái Khuyển nho.
Phái Khuyển nho, phái Khắc kỷ và phái Epicurus: ba cách sống giản dị
Ba trường phái Hy Lạp hậu kỳ đều đề cao sống giản dị nhưng với lý do và mức độ khác nhau. Đặt cạnh nhau giúp tránh trộn lẫn.
| Tiêu chí | Khuyển nho | Khắc kỷ | Epicurus |
|---|---|---|---|
| Mục tiêu sống | Tự chủ tuyệt đối, sống theo tự nhiên | Đức hạnh, sống hợp lý tính | Không đau thân, không bất an trong lòng |
| Thái độ với của cải | Từ bỏ gần hết | Không tốt không xấu, dùng được thì dùng | Cần ít, vì ham muốn hão gây khổ |
| Thái độ với quy ước xã hội | Chế giễu, cố tình phá | Làm tròn vai trò công dân | Lui về sống với bạn bè, tránh chính trường |
| Phương pháp | Hành động gây sốc, lời châm biếm | Lập luận, tự xét mình | Tình bạn, suy nghĩ thấu đáo về ham muốn |
| Để lại | Giai thoại, gần như không văn bản | Nhiều văn bản thời La Mã | Thư, châm ngôn, trường thơ của Lucretius |
Bảng giản lược để so sánh; trong mỗi trường phái vẫn có khác biệt giữa các nhân vật. Điều cần nhớ là “sống tối giản” của Diogenes cực đoan hơn hẳn hai phái kia, và không có ý định giúp người ta thành công hơn trong xã hội như nhiều trào lưu tối giản ngày nay.
Công dân thế giới và tự do khỏi nhu cầu
Khi được hỏi quê ở đâu, Diogenes được kể là trả lời: ta là công dân thế giới (kosmopolitēs). Đây thường được coi là một trong những lần sớm nhất ý tưởng “công dân thế giới” xuất hiện trong văn hoá phương Tây. Với người Hy Lạp thời ấy, danh tính gắn chặt với thành bang. Từ chối gắn mình vào một thành bang là một tuyên bố mạnh: giá trị con người không nằm ở nơi sinh hay quyền công dân.
Ý tưởng thứ hai là tự do qua việc giảm nhu cầu. Người Khuyển nho lập luận rằng càng cần ít thứ, người ta càng ít bị ai nắm được. Người cần tiền thì phải nịnh người có tiền; người cần danh thì phải chiều đám đông. Diogenes muốn không cần gì từ ai, để dám nói thẳng với cả Alexander. Họ còn tự luyện chịu nóng lạnh, đói khát như một cách rèn sự độc lập, mà họ gọi là khổ luyện (askēsis).
Ý tưởng thứ ba là nói thẳng (parrhēsia). Diogenes coi việc nói ra sự thật không sợ hậu quả là một phẩm chất quan trọng nhất. Triết gia Michel Foucault ở thế kỷ XX đã dành cả một loạt bài giảng cho khái niệm này và coi người Khuyển nho là hình mẫu cực đoan của nó.
Mặt trái và giới hạn của lối sống Khuyển nho
Cố tình xúc phạm. Nhiều giai thoại kể Diogenes làm những việc riêng tư nơi công cộng để chế giễu quy ước. Điều đó có thể có ý nghĩa triết học trong bối cảnh của ông, nhưng không phải thứ để bắt chước ở công sở hay nơi đông người hôm nay.
Sống dựa vào người khác. Người Khuyển nho không làm ra của cải mà xin ăn. Lối sống “không cần gì” thật ra vẫn dựa vào một xã hội có người làm việc và sẵn lòng cho. Đây là phê phán mà nhiều người, từ thời cổ, đã nêu ra.
Nhầm thô lỗ với thẳng thắn. Nói thẳng khác với nói hỗn. Diogenes trong giai thoại thường châm biếm người quyền lực, không phải bắt nạt người yếu. Mượn danh ông để biện hộ cho thái độ khiếm nhã là đọc sai.
Không áp được cho người có trách nhiệm với người khác. Từ bỏ hết tài sản là lựa chọn của một người độc thân không ai phụ thuộc. Với người có con nhỏ, cha mẹ già, “sống tối giản kiểu Diogenes” thành bỏ mặc trách nhiệm.
Bài học dùng được cho người hôm nay
Không cần sống trong chum mới học được gì từ Diogenes. Những gợi ý dưới đây giữ tinh thần của ông mà vẫn hợp với một đời sống bình thường ở Việt Nam hôm nay.
- Kiểm kê nhu cầu. Ghi ra những thứ bạn đang trả tiền hằng tháng, rồi hỏi thứ nào thật sự cần, thứ nào chỉ vì người xung quanh đều có. Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ thấy ba gói xem phim trực tuyến mà mỗi tháng chỉ mở một gói.
- Tập chịu thiếu một chút. Một ngày không điện thoại, một tuần không mua sắm ngoài nhu yếu phẩm. Mục đích là biết mình chịu được, để bớt sợ mất.
- Nhận ra chỗ mình bị “nắm”. Bạn ngại nói thẳng với ai vì cần gì từ họ? Không phải lúc nào cũng nên nói, nhưng biết rõ lý do mình im lặng đã là một bước tự do.
- Cái bát của bạn là gì? Tìm một thứ bạn giữ chỉ vì thói quen. Bỏ đi một món nhỏ thường giúp nhìn lại cả những thứ lớn hơn.
- Giữ lòng tự trọng mà không cần khinh người. Diogenes tự trọng trước vua chúa; người hôm nay có thể học điều đó mà không cần học thái độ coi thường người khác.
Những gợi ý này đứng ở chỗ giao nhau giữa Khuyển nho và Khắc kỷ. Chính lịch sử cũng đi theo hướng ấy: phái Khắc kỷ giữ lại hạt nhân tự do khỏi nhu cầu của Diogenes, bỏ đi phần gây sốc, và biến nó thành một triết lý mà một hoàng đế như Marcus Aurelius cũng sống theo được.
Diogenes trong văn hoá đời sau
Hình ảnh ông lão nằm phơi nắng cạnh chiếc chum đi vào hội hoạ, văn chương châu Âu suốt nhiều thế kỷ. Trong bức bích hoạ Trường học Athens của Raphael, một nhân vật nằm dài trên bậc thềm thường được nhận diện là Diogenes, dù danh tính các nhân vật trong tranh phần lớn là do người đời sau suy đoán. Cảnh Alexander đứng che nắng cũng là đề tài được nhiều hoạ sĩ vẽ lại.
Trong y học, tên ông bị dùng cho cái gọi là “hội chứng Diogenes”, mô tả tình trạng một số người cao tuổi bỏ bê bản thân, sống trong nhà bẩn, có khi tích trữ đồ đạc. Thuật ngữ này xuất hiện trong y văn từ khoảng giữa thập niên 1970 và bị nhiều người phê bình là đặt tên sai: Diogenes chọn sống giản dị như một tuyên bố triết học, không tích trữ gì, còn hội chứng kia là một vấn đề sức khoẻ cần được chăm sóc. Nếu trong gia đình có người già như vậy, việc cần làm là đưa tới cơ sở y tế, không phải gán cho họ một cái nhãn triết học.
Trong văn hoá đại chúng, Diogenes hay được dựng thành biểu tượng của sự bất cần, “sống chất”. Hình ảnh ấy giữ được vẻ ngoài mà mất phần cốt lõi: với ông, sống nghèo là một cách rèn tự do và để nói thật, chứ không phải một phong cách để trình diễn.
Câu hỏi thường gặp
Diogenes thành Sinope có phải là Diogenes Laërtius không?
Không. Diogenes thành Sinope là triết gia Khuyển nho thế kỷ IV TCN. Diogenes Laërtius là người viết tiểu sử các triết gia, sống khoảng thế kỷ III sau Công nguyên, và là nguồn chính kể về Diogenes thành Sinope. Hai người trùng tên nên rất dễ nhầm khi trích dẫn.
Từ “cynic” trong tiếng Anh hôm nay có cùng nghĩa với Khuyển nho không?
Không hẳn. Ngày nay “cynic” thường chỉ người hay nghi ngờ động cơ của người khác, nhìn đời bi quan. Khuyển nho cổ đại là một lối sống có mục tiêu tích cực: tự chủ, sống theo tự nhiên. Nghĩa hiện đại chỉ giữ lại thái độ châm biếm, đánh rơi phần lý tưởng.
Diogenes và Alexander có thật sự gặp nhau không?
Không thể khẳng định. Cuộc gặp được Plutarch và Diogenes Laërtius kể lại, và hai người sống cùng thời nên về lý thuyết có thể gặp. Nhưng câu chuyện quá gọn gàng, quá hợp làm bài học, nên nhiều nhà sử học xếp nó vào loại giai thoại. Khi kể nên nói “theo giai thoại”.
Phái Khuyển nho có tồn tại lâu không?
Lối sống Khuyển nho còn được nhắc tới tới tận thời La Mã. Epictetus, một nhà khắc kỷ thế kỷ I–II sau Công nguyên, có những bài giảng bàn về người Khuyển nho lý tưởng. Tuy vậy, nó chưa bao giờ là một trường học có tổ chức như Học viện của Plato hay Khu vườn của Epicurus.
Có nên giới thiệu Diogenes cho học sinh không?
Có thể, với những giai thoại như cây đèn, cái bát hay cuộc gặp Alexander, kèm lời nhắc rằng đó là truyện kể đời sau. Nên tránh các giai thoại về hành vi nơi công cộng. Câu hỏi thảo luận hay là: con có thể bỏ thứ gì mà vẫn sống tốt, và vì sao người ta khó bỏ những thứ ấy.