Theo Luận ngữ, hiếu không chỉ là nuôi dưỡng cha mẹ mà cốt ở lòng kính. Khổng Tử nói: người đời nay cho rằng nuôi được cha mẹ là hiếu, nhưng chó ngựa người ta cũng nuôi; nếu không kính thì khác gì nhau. Ông còn nói điều khó nhất là giữ được nét mặt hoà nhã với cha mẹ, chứ không phải làm lụng hay mời cơm.
Bên cạnh những lời sâu sắc như vậy, các văn bản Nho gia cũng chứa những quan niệm về hiếu đã gây nhiều đau khổ: coi việc không có con trai nối dõi là tội bất hiếu lớn nhất, đòi con cái phục tùng tuyệt đối, đặt hiếu lên trên cả công lý. Đọc chữ hiếu hôm nay vì vậy cần một con mắt phân biệt.
Bài này đi qua các câu bàn về hiếu trong Luận ngữ và Mạnh Tử, phân biệt chúng với các câu đến từ Hiếu Kinh hay ca dao, rồi chia thành hai nhóm: nên giữ và nên bỏ. Cuối bài là gợi ý cho người con trưởng thành chăm cha mẹ già, và cho cha mẹ đang dạy con về hiếu.
Các câu về hiếu trong Luận ngữ
Luận ngữ có nhiều đoạn học trò hỏi về hiếu, và mỗi lần Khổng Tử trả lời một khác, tuỳ người hỏi. Bảng dưới gom các đoạn chính theo thiên.
| Đoạn (thiên) | Nội dung bằng lời thường | Ý chính |
|---|---|---|
| Tử Du hỏi (Vi chính) | Nuôi cha mẹ thì chó ngựa cũng được nuôi; không kính thì khác gì | Hiếu cốt ở kính, không ở vật chất |
| Tử Hạ hỏi (Vi chính) | Khó nhất là giữ nét mặt (sắc nan); có việc thì con làm, có cơm rượu thì mời cha anh, như thế đã đủ là hiếu chưa | Thái độ hằng ngày quan trọng hơn nghĩa vụ hình thức |
| Mạnh Võ Bá hỏi (Vi chính) | Cha mẹ chỉ lo con ốm đau | Giữ gìn sức khoẻ, tránh để cha mẹ lo vì mình là một phần của hiếu |
| Phụng sự cha mẹ (Lý Nhân) | Cha mẹ có lỗi thì can nhẹ nhàng; can không nghe thì vẫn kính, vất vả mà không oán | Được phép, thậm chí nên can ngăn |
| Đi xa (Lý Nhân) | Cha mẹ còn thì không đi xa; đi thì phải có nơi chốn rõ ràng | Để cha mẹ biết mình ở đâu, khỏi lo |
| Tuổi cha mẹ (Lý Nhân) | Tuổi cha mẹ không thể không biết: một là để mừng, một là để lo | Quan tâm tới sự già đi của cha mẹ |
Điều đáng chú ý là không câu nào trong số này nói về phục tùng tuyệt đối. Ngược lại, đoạn ở thiên Lý Nhân cho phép, thậm chí yêu cầu con can ngăn khi cha mẹ sai, chỉ cần can một cách nhẹ nhàng, giữ lòng kính.
"Sắc nan": điều khó nhất của hiếu
Trong tất cả các câu, hai chữ "sắc nan" có lẽ là chỗ chạm vào đời sống hôm nay sâu nhất. Khổng Tử trả lời Tử Hạ: khó là ở nét mặt. Có việc thì con em làm giúp, có rượu cơm thì mời cha anh dùng, như thế đã gọi là hiếu được sao?
Ý của ông là những nghĩa vụ cụ thể, như gửi tiền, mua thuốc, đưa đi khám, tương đối dễ làm. Cái khó là giữ được sự ân cần, kiên nhẫn trong thái độ hằng ngày, nhất là khi cha mẹ già đi, chậm chạp, hay quên, hay hỏi lại một điều nhiều lần.
Nhiều người con hôm nay làm đủ phần nghĩa vụ nhưng lại để lộ sự sốt ruột qua giọng nói, qua cái thở dài khi phải giải thích lần thứ ba cách dùng điện thoại. Theo Khổng Tử, chính những khoảnh khắc đó mới là thước đo của hiếu.
Câu này không đòi hỏi người con luôn vui vẻ giả tạo. Nó nhắc rằng cha mẹ già cảm nhận thái độ rất rõ, và một nét mặt kiên nhẫn có khi quý hơn một món quà đắt. Với người đang chăm cha mẹ già yếu, nhận ra mình đang mệt và tìm người chia sẻ việc chăm sóc cũng là cách giữ được "sắc" lâu dài.
Những câu hay bị gán nhầm hoặc hiểu lệch
"Thân thể tóc da nhận của cha mẹ, không dám huỷ hoại, là khởi đầu của hiếu." Câu này nổi tiếng nhưng nằm ở Hiếu Kinh, một sách ra đời muộn hơn Luận ngữ và được gán cho học trò của Khổng Tử, không phải ở Luận ngữ. Ý giữ gìn sức khoẻ thì gần với đoạn Mạnh Võ Bá hỏi về hiếu.
"Cha mẹ còn thì không đi xa" nghĩa là cấm đi xa. Vế sau của câu là "đi thì phải có nơi chốn rõ ràng". Ý chính là đừng để cha mẹ lo vì không biết con ở đâu. Hôm nay, đi học hay đi làm xa nhưng giữ liên lạc thường xuyên là đã giữ được tinh thần của câu.
"Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại" là lời Khổng Tử. Câu này nằm trong sách Mạnh Tử, thiên Ly Lâu, không phải Luận ngữ. Mạnh Tử nói câu này khi bàn việc vua Thuấn lấy vợ mà không thưa với cha mẹ. Sách chỉ nêu tội lớn nhất; danh sách đủ ba tội bất hiếu là do người chú giải về sau bổ sung.
Hiếu là không được trái ý cha mẹ. Như đã thấy, Luận ngữ cho phép can ngăn. Tuân Tử còn nói rõ hơn: theo đạo chứ không theo vua, theo nghĩa chứ không theo cha. Đòi hỏi phục tùng tuyệt đối là cách hiểu cứng hoá về sau.
Điều đã lỗi thời và nên bỏ
Đọc chữ hiếu một cách trung thực cũng phải chỉ ra những phần không còn đứng được trong một xã hội tôn trọng quyền và phẩm giá của từng người.
- Coi không có con trai nối dõi là tội lớn nhất. Quan niệm "vô hậu vi đại" đã gây áp lực nặng nề lên nhiều thế hệ phụ nữ, góp phần vào tâm lý chuộng con trai. Nó không còn chỗ trong cách nghĩ về gia đình hôm nay.
- Đặt hiếu lên trên công lý. Ở thiên Tử Lộ, Khổng Tử nói cha che giấu cho con, con che giấu cho cha, sự ngay thẳng ở trong đó. Trong một nhà nước pháp quyền, che giấu hành vi phạm pháp của người thân không còn được coi là đức.
- Quy định tang lễ cứng nhắc. Tang ba năm được Khổng Tử bảo vệ khi Tể Ngã đề nghị rút ngắn. Hôm nay, cách tưởng nhớ cha mẹ là chuyện của từng gia đình, không nên đo hiếu bằng thời gian để tang.
- Hiếu như quyền của cha mẹ đối với con. Hiếu là bổn phận tình cảm của con, nhưng không biến cha mẹ thành người có quyền quyết định thay con trong hôn nhân, nghề nghiệp. Nhiều bi kịch gia đình bắt nguồn từ đây.
Bỏ những phần này không có nghĩa là bỏ chữ hiếu. Ngược lại, tách phần lỗi thời ra giúp những lời quý như "kính", "sắc nan", "can nhẹ nhàng" được nhìn rõ và giữ lại được.
Giữ chữ hiếu khi chăm cha mẹ già hôm nay
Với người trưởng thành đang chăm cha mẹ già, các câu trong Luận ngữ có thể chuyển thành những việc cụ thể.
- Biết tuổi cha mẹ theo nghĩa rộng. Không chỉ nhớ ngày sinh, mà biết sức khoẻ cha mẹ đang thay đổi thế nào, thuốc đang dùng, lịch tái khám. Đó là "một là để mừng, một là để lo".
- Giữ liên lạc đều. Ở xa thì gọi điện theo lịch cố định; cha mẹ biết khi nào con gọi thì đỡ lo. Đây là cách hiện đại của "đi thì có nơi chốn rõ ràng".
- Can mà giữ kính. Khi cha mẹ có quyết định không hợp lý về sức khoẻ hay tiền bạc, góp ý nhẹ nhàng, nhiều lần, chọn lúc thích hợp; không mỉa mai, không tranh cãi trước mặt người ngoài.
- Chăm sức khoẻ của chính mình. Mạnh Võ Bá hỏi hiếu, Khổng Tử nói cha mẹ chỉ lo con đau ốm. Người con kiệt sức vì chăm bệnh không giữ được "sắc" lâu dài; chia việc với anh chị em, tìm hỗ trợ khi cần là một phần của hiếu.
- Tôn trọng ý muốn của cha mẹ. Hỏi cha mẹ muốn sống thế nào, ở đâu, thay vì quyết định thay. Kính là coi cha mẹ là người lớn có ý chí, không phải người cần được quản lý.
Ví dụ giả định: hai anh em ở Hà Nội và Đồng Nai thay phiên gọi cho mẹ già ở quê mỗi tối, lập nhóm nhắn tin chung để cập nhật lịch khám, và mỗi quý một người về ở cùng mẹ một tuần. Không ai phải gánh hết, và mẹ biết lúc nào cũng có con hỏi han.
Dạy con về hiếu mà không áp đặt
Với cha mẹ đang nuôi con nhỏ, câu hỏi thường gặp là dạy con hiếu thảo thế nào cho thật, không thành nghĩa vụ hình thức. Luận ngữ gợi một hướng: hiếu cốt ở kính và ở thái độ, và những thứ đó trẻ học bằng cách nhìn hơn là nghe.
Cách cha mẹ đối xử với ông bà là bài học hiếu rõ nhất. Một đứa trẻ thấy bố kiên nhẫn giải thích cho bà cách dùng điện thoại, thấy mẹ gọi cho ông mỗi tối, sẽ hiểu hiếu là gì mà không cần một bài giảng nào.
Cũng nên dạy trẻ rằng hiếu không có nghĩa là không được nói khác ý cha mẹ. Khuyến khích con nói lên suy nghĩ một cách lễ phép, lắng nghe và giải thích khi không đồng ý, là dạy con phần "can nhẹ nhàng" của Luận ngữ. Một đứa trẻ được tôn trọng ý kiến thường lớn lên biết tôn trọng cha mẹ thật lòng, chứ không chỉ vâng lời vì sợ.
Cuối cùng, cha mẹ nên cẩn thận với việc dùng chữ hiếu như một món nợ: "bố mẹ nuôi con khổ thế nào, con phải báo đáp". Lời nhắc ơn sinh thành có chỗ của nó, nhưng nhắc thường xuyên dễ biến tình cảm thành sổ sách vay trả, và trẻ có thể làm tròn bổn phận mà lòng thì xa dần. Khổng Tử đặt hiếu ở chữ kính và ở nét mặt, tức ở những thứ không thể đòi được bằng lý lẽ. Muốn con có được những thứ ấy, cách chắc nhất vẫn là để con lớn lên trong một gia đình mà ở đó, chính con được đối xử bằng sự kính trọng và kiên nhẫn.
Câu hỏi thường gặp
Khổng Tử định nghĩa hiếu thế nào?
Luận ngữ không có một định nghĩa duy nhất; mỗi lần học trò hỏi, Khổng Tử trả lời một khía cạnh tuỳ người hỏi. Điểm chung là hiếu cốt ở lòng kính và thái độ hằng ngày, không chỉ ở việc nuôi dưỡng vật chất.
"Sắc nan" nghĩa là gì?
Sắc là nét mặt, sắc thái; nan là khó. Sắc nan là khó ở nét mặt, tức khó nhất là giữ được thái độ hoà nhã, vui vẻ khi phụng dưỡng cha mẹ. Cũng có người hiểu là khó ở chỗ đoán được ý cha mẹ qua nét mặt; cách hiểu thứ nhất phổ biến hơn.
Hiếu Kinh có phải do Khổng Tử viết không?
Không. Hiếu Kinh được trình bày dưới dạng đối thoại giữa Khổng Tử và Tăng Tử, nhưng giới nghiên cứu cho rằng sách được biên soạn muộn hơn, có thể vào cuối thời Chiến Quốc hoặc đầu Hán. Nên ghi "theo Hiếu Kinh" khi trích, không ghi "Khổng Tử nói".
Can ngăn cha mẹ có trái với đạo hiếu không?
Không. Luận ngữ, thiên Lý Nhân, nói rõ cha mẹ có lỗi thì con can nhẹ nhàng; nếu cha mẹ không nghe thì vẫn kính, không oán. Can ngăn đúng cách là một phần của hiếu, vì giúp cha mẹ tránh được điều sai.
Người con ở xa, ít về quê có bị coi là bất hiếu không?
Theo tinh thần Luận ngữ, điều quan trọng là để cha mẹ biết mình ở đâu, sống thế nào, và giữ được sự quan tâm thật. Đi làm xa nhưng gọi điện đều, lo cho sức khoẻ cha mẹ, về khi cha mẹ cần, vẫn là giữ được hiếu.
Có nên dạy trẻ thuộc lòng các câu về hiếu không?
Có thể cho trẻ biết vài câu ngắn như "sắc nan" kèm giải thích bằng tình huống gần gũi. Nhưng thuộc lòng không quan trọng bằng việc trẻ thấy người lớn sống như vậy. Tránh dạy những câu mang quan niệm lỗi thời như coi trọng con trai hơn con gái.