Epicurus (341–270 TCN) dạy rằng mục đích của đời sống là khoái lạc, nhưng khoái lạc theo nghĩa của ông là thân không đau đớn và lòng không bất an, chứ không phải tiệc tùng, xa hoa. Trong Thư gửi Menoeceus, một trong số ít văn bản của ông còn nguyên vẹn, ông nói thẳng rằng khi bảo khoái lạc là mục đích, ông không nói tới khoái lạc của kẻ phóng đãng, như những người hiểu sai hay cố tình xuyên tạc vẫn nghĩ.
Con đường tới đời sống ấy là biết phân loại ham muốn, giảm những ham muốn hão huyền, sống gần bạn bè, và gạt bỏ những nỗi sợ vô căn cứ, nhất là nỗi sợ cái chết. Chữ “epicurean” trong tiếng Anh hôm nay chỉ người sành ăn uống, gần như ngược với lối sống ông dạy: Epicurus được kể là sống chủ yếu bằng bánh mì và nước, và coi một miếng pho mát là một bữa tiệc.
Epicurus là ai và Khu vườn ở Athens
Epicurus sinh trên đảo Samos, học triết học từ trẻ và chịu ảnh hưởng của thuyết nguyên tử do Democritus khởi xướng. Khoảng năm 306 TCN, ông mua một khu đất có vườn ở ngoại ô Athens và lập trường học ở đó. Trường được gọi đơn giản là Khu vườn (Kepos). Điều làm nó khác biệt với các trường học khác thời ấy là việc nhận cả phụ nữ và nô lệ làm thành viên, điều hiếm thấy ở Hy Lạp cổ đại.
Epicurus viết rất nhiều, theo các nguồn cổ là hàng trăm cuộn, nhưng gần hết đã mất. Thứ còn lại chủ yếu là ba bức thư và một tập châm ngôn chính (Kyriai Doxai), được Diogenes Laërtius chép nguyên vào quyển X bộ tiểu sử triết gia; thêm một tập châm ngôn khác tìm thấy trong một bản chép tay ở Thư viện Vatican; và các mảnh giấy cói cháy ở Herculaneum, trong đó có tác phẩm của Philodemus, một môn đồ thế kỷ I TCN.
Nguồn quan trọng khác là trường ca Về bản chất của vạn vật (De rerum natura) của nhà thơ La Mã Lucretius, trình bày triết học Epicurus bằng thơ Latin. Vì nguồn ít và rời rạc, khi gặp một câu trích “của Epicurus” trên mạng, nên kiểm xem nó có trong các văn bản kể trên không. Nhiều câu lưu hành thực ra là của Lucretius, Seneca (người hay dẫn Epicurus trong thư) hoặc của đời sau.
Ba loại ham muốn: bảng phân loại của Epicurus
Trong Thư gửi Menoeceus và các châm ngôn chính, Epicurus chia ham muốn thành ba nhóm. Bảng dưới diễn ý bằng lời của bài viết, kèm ví dụ giả định trong đời sống hôm nay.
| Loại ham muốn | Đặc điểm | Ví dụ giả định | Thái độ nên có |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên và cần thiết | Không thoả mãn thì đau khổ thật; dễ thoả mãn | Ăn khi đói, ngủ đủ, có chỗ trú, có bạn bè | Đáp ứng đầy đủ |
| Tự nhiên nhưng không cần thiết | Biến tấu của nhu cầu tự nhiên; thiếu cũng không đau | Món ăn cầu kỳ, quần áo đẹp, chuyến du lịch xa | Hưởng khi có, không đuổi theo |
| Không tự nhiên, không cần thiết (hão huyền) | Do quan niệm sai tạo ra; không bao giờ đủ | Danh tiếng, quyền lực, giàu hơn người khác, chiếc xe đắt nhất phố | Gạt bỏ |
Ý then chốt của bảng là ham muốn hão huyền không có giới hạn tự nhiên. Cái bụng đói no được; lòng muốn nổi tiếng thì không bao giờ no. Epicurus cho rằng phần lớn lo âu của con người đến từ nhóm thứ ba, và người khôn ngoan nhận ra rằng thứ thật sự cần thì dễ kiếm, thứ khó kiếm thì thường không cần.
Khoái lạc tĩnh, khoái lạc động và phép tính khoái lạc
Epicurus phân biệt hai loại khoái lạc. Khoái lạc động là cảm giác khi đang thoả mãn một nhu cầu: vị ngon của miếng ăn khi đói, cái mát của nước khi khát. Khoái lạc tĩnh là trạng thái khi nhu cầu đã được đáp ứng: không đói, không khát, không đau. Ông đề cao loại thứ hai, gọi trạng thái không đau thân là aponia và trạng thái lòng không xao động là ataraxia.
Từ đó ra một lời khuyên trái với trực giác: không nên chọn mọi khoái lạc, cũng không nên tránh mọi đau đớn. Có những khoái lạc dẫn tới đau đớn lớn hơn về sau, như uống rượu quá chén; có những đau đớn dẫn tới khoái lạc lớn hơn, như chịu khó tập luyện hay chữa bệnh. Người khôn ngoan phải cân nhắc, so sánh lợi hại, điều mà người đời sau hay gọi là phép tính khoái lạc.
Ví dụ giả định: một nhân viên văn phòng ở Hà Nội đang cân nhắc vay tiền mua một chiếc xe đắt hơn nhu cầu. Theo cách nghĩ của Epicurus, câu hỏi không chỉ là chiếc xe có làm mình vui không, mà là mấy năm trả nợ sẽ mang lại bao nhiêu lo âu, và niềm vui ấy thuộc nhóm ham muốn nào. Rất có thể, một chiếc xe vừa đủ dùng và một khoản tiết kiệm dự phòng mang lại nhiều ataraxia hơn.
Cái chết không là gì với ta: lập luận nổi tiếng nhất
Lập luận. Trong Thư gửi Menoeceus và châm ngôn chính thứ hai, Epicurus lập luận rằng cái chết không là gì với ta: mọi tốt xấu đều nằm ở cảm giác, mà chết là mất cảm giác. Khi ta còn thì cái chết chưa tới; khi cái chết tới thì ta không còn. Không có lúc nào ta và cái chết gặp nhau.
Nền tảng. Lập luận dựa vào thuyết nguyên tử: linh hồn cũng gồm nguyên tử và tan ra khi thân thể chết. Người không chấp nhận tiền đề này sẽ không thấy lập luận thuyết phục. Đây là chỗ triết học Epicurus gắn chặt với vật lý học của ông.
Phản biện. Nhiều triết gia, cả cổ đại lẫn hiện đại, cho rằng lập luận bỏ sót một điều: cái chết có thể xấu vì nó lấy đi những điều tốt ta lẽ ra còn có, dù ta không cảm nhận được sự mất mát ấy. Tranh luận này vẫn còn sôi nổi trong triết học đương đại.
Giá trị thực tế. Dù không thuyết phục hoàn toàn, lập luận giúp nhiều người tách nỗi sợ chết khỏi những hình dung đáng sợ về sau khi chết. Nếu nỗi sợ cái chết trở thành lo âu kéo dài, ảnh hưởng tới sinh hoạt, nên tìm tới chuyên gia tâm lý thay vì chỉ dựa vào một lập luận triết học.
Tình bạn: điều lớn nhất mà sự khôn ngoan đem lại
Một châm ngôn chính của Epicurus nói rằng trong mọi thứ sự khôn ngoan mang lại cho hạnh phúc của cả đời, lớn nhất là có được tình bạn. Khu vườn là một cộng đồng bạn bè sống và học cùng nhau, ăn những bữa ăn đơn giản cùng nhau. Epicurus còn được kể là để lại di chúc dặn tổ chức bữa ăn tưởng nhớ hằng tháng cho bạn bè và học trò.
Tình bạn trong triết học Epicurus có một mặt thực tế: bạn bè là chỗ dựa giúp ta bớt lo về tương lai. Một tập châm ngôn có ý rằng điều giúp ta không phải là sự giúp đỡ của bạn bè cho bằng niềm tin chắc rằng sẽ được giúp. Nhưng nhiều học giả cho rằng Epicurus không chỉ coi tình bạn là công cụ; ông dường như thấy nó đáng quý tự thân, dù cách giải thích điều này trong hệ thống của ông vẫn còn tranh luận.
Ông cũng khuyên “sống kín đáo”, tránh xa chính trường và đám đông, vì tham vọng chính trị là nguồn lo âu lớn. Lời khuyên này bị người La Mã như Cicero phê phán là trốn tránh trách nhiệm công dân. Người hôm nay có thể giữ phần cốt lõi, là đừng đuổi theo danh tiếng vì nó thuộc nhóm ham muốn không có giới hạn, mà không cần thờ ơ với việc chung.
Áp dụng triết lý Epicurus trong một tháng
Những bước dưới đây là cách bài viết chuyển các nguyên tắc của Epicurus thành việc làm cụ thể. Không có gì cực đoan, phù hợp với một gia đình bình thường ở Việt Nam.
- Tuần thứ nhất, phân loại. Ghi lại mọi khoản chi và mọi điều bạn mong muốn trong tuần, xếp vào ba nhóm ham muốn trong bảng ở trên. Chỉ quan sát, chưa thay đổi gì.
- Tuần thứ hai, thử bớt. Chọn một ham muốn thuộc nhóm thứ hai hoặc thứ ba và tạm dừng, chẳng hạn không mua đồ chỉ vì đang giảm giá. Để ý xem cảm giác thiếu kéo dài bao lâu.
- Tuần thứ ba, tập khoái lạc tĩnh. Mỗi ngày dành vài phút nhận ra những nhu cầu đã được đáp ứng: đã ăn no, đang khoẻ, có người để trò chuyện. Ataraxia bắt đầu từ việc nhận ra mình không thiếu điều cốt yếu.
- Tuần thứ tư, bữa ăn với bạn. Tổ chức một bữa ăn đơn giản tại nhà với vài người bạn thân, thay cho một buổi đi nhà hàng đắt tiền. Theo tinh thần Khu vườn, giá trị nằm ở người cùng ăn hơn là món ăn.
- Cuối tháng, nhìn lại. Lo âu của bạn có bớt đi không? Khoản chi nào bớt được mà không thấy thiếu? Điều đó cho thấy ham muốn nào là hão huyền với riêng bạn.
Mục tiêu không phải sống khổ hạnh. Epicurus không cấm hưởng món ngon hay đồ đẹp khi có dịp; ông chỉ khuyên đừng để hạnh phúc phụ thuộc vào chúng. Người quen sống đơn giản, theo ông, lại thưởng thức sự xa hoa thỉnh thoảng có được trọn vẹn hơn, và không sợ hãi khi mất nó.
Câu trích “của Epicurus” hay gặp: câu nào có nguồn
Vì phần lớn tác phẩm đã mất, tên Epicurus hay bị gắn vào những câu không có trong văn bản còn lại. Bảng dưới diễn ý một số câu thường gặp và nguồn mà bài viết chắc chắn; câu nào không rõ nguồn được ghi rõ.
| Câu thường gặp (diễn ý) | Nguồn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cái chết không là gì với ta | Châm ngôn chính thứ hai; Thư gửi Menoeceus | Có nguồn chắc chắn |
| Trong mọi thứ sự khôn ngoan mang lại, lớn nhất là tình bạn | Tập châm ngôn chính | Có nguồn chắc chắn |
| Khoái lạc ta nói không phải khoái lạc của kẻ phóng đãng | Thư gửi Menoeceus | Có nguồn chắc chắn |
| Hãy sống kín đáo | Được gán cho Epicurus từ thời cổ; Plutarch viết hẳn một tiểu luận phản bác khẩu hiệu này | Là khẩu hiệu của trường phái, không rõ câu chữ nguyên gốc |
| Gửi cho ta một hũ pho mát để khi muốn có thể làm một bữa tiệc | Diogenes Laërtius chép như trích từ một bức thư | Giai thoại, mức tin cậy trung bình |
| Hãy ăn uống vui chơi vì ngày mai ta chết | Không có trong văn bản Epicurus còn lại | Trái với tinh thần của ông, đừng gán cho Epicurus |
Khi viết về Epicurus trong bài viết hay bài giảng, cách an toàn là dẫn rõ “trong Thư gửi Menoeceus” hoặc “trong tập châm ngôn chính”. Những câu lưu hành mà không chỉ được văn bản gốc thì nên diễn ý và nói rõ là “thường được gán cho Epicurus”, đúng với tinh thần đọc đúng nguồn mà chính các môn đồ của ông từng coi trọng khi học thuộc các châm ngôn của thầy.
Câu hỏi thường gặp
Epicurus có phải người vô thần không?
Không hẳn. Epicurus không phủ nhận sự tồn tại của các vị thần, nhưng cho rằng họ sống an nhiên ở xa và không can thiệp vào đời sống con người. Vì vậy con người không cần sợ bị thần linh trừng phạt. Quan điểm này khiến người cùng thời và đời sau hay buộc tội phái Epicurus là vô thần.
Tetrapharmakos là gì?
Tetrapharmakos, nghĩa là bài thuốc bốn vị, là cách tóm triết học Epicurus thành bốn mệnh đề ngắn, được tìm thấy trong tác phẩm của Philodemus ở Herculaneum. Đại ý: không cần sợ thần linh, không cần lo về cái chết, điều tốt dễ kiếm, điều khổ dễ chịu đựng. Đây là cách tóm của môn đồ, không phải nguyên văn của Epicurus.
Triết lý Epicurus khác gì với chủ nghĩa khắc kỷ?
Hai phái ra đời gần cùng thời ở Athens và cùng đề cao sự bình thản. Khác biệt lớn là mục đích: khắc kỷ coi đức hạnh là điều tốt duy nhất, Epicurus coi khoái lạc theo nghĩa không đau, không lo là mục đích, đức hạnh là phương tiện. Khắc kỷ khuyến khích tham gia việc công, Epicurus khuyên sống kín đáo.
Seneca là người khắc kỷ, sao lại hay trích Epicurus?
Trong Thư gửi Lucilius, Seneca thường kết thư bằng một câu châm ngôn, và nhiều câu ông lấy từ Epicurus. Ông nói rằng điều gì đúng thì thuộc về mọi người, dù xuất phát từ trường phái đối thủ. Nhờ vậy, Seneca trở thành một nguồn gián tiếp quan trọng cho tư tưởng của Epicurus.
Có nên hiểu Epicurus là khuyên sống tối giản như trào lưu hiện nay?
Có chỗ gặp nhau ở việc giảm ham muốn không cần thiết. Nhưng tối giản hiện nay thường tập trung vào đồ đạc và thẩm mỹ, còn Epicurus nhắm tới sự an tâm trong lòng và coi tình bạn, sự hiểu biết về tự nhiên là trung tâm. Bớt đồ mà vẫn lo âu vì so bì với người khác thì chưa phải lối sống của ông.