Quá do bất cập nghĩa là làm quá cũng giống như làm chưa tới, đều chưa đúng. Câu này là lời Khổng Tử trong Luận ngữ, thiên Tiên tiến, khi Tử Cống hỏi trong hai học trò Tử Trương và Tử Hạ ai hơn ai.
Khổng Tử đáp: Sư (Tử Trương) thì quá, Thương (Tử Hạ) thì chưa tới. Tử Cống hỏi tiếp: vậy Sư hơn chăng? Khổng Tử nói: quá cũng như chưa tới. Câu trả lời đi ngược trực giác phổ biến rằng làm nhiều hơn bao giờ cũng tốt hơn làm ít.
Câu nói là cửa ngõ dễ hiểu nhất vào khái niệm trung dung, nhưng trung dung lại hay bị hiểu thành "đứng giữa cho an toàn" hoặc ba phải. Bài này đọc tích gốc, phân biệt trung dung với ba phải, rồi bàn cách tìm "mức vừa" trong công việc, nuôi dạy con và tự chăm sóc mình.
Tích gốc: hai học trò, hai kiểu lệch
Tử Trương và Tử Hạ đều là học trò giỏi. Qua các đoạn khác trong Luận ngữ và các sách sau này, Tử Trương hiện lên là người có tài, chí lớn, thích làm việc lớn, có phần phô trương; Tử Hạ là người cẩn trọng, giỏi văn học, nhưng có phần dè dặt, câu nệ tiểu tiết. Những nhận xét về tính cách này một phần đến từ chú giải đời sau, nên cần đọc như hình ảnh truyền thống.
Tử Cống hỏi "ai hơn" là câu hỏi xếp hạng. Khổng Tử không xếp hạng mà chỉ ra hai kiểu lệch: một bên vượt quá mức đúng, một bên chưa đạt tới mức đúng. Khi Tử Cống suy theo lối thường rằng quá thì vẫn hơn thiếu, Khổng Tử bác bỏ: cả hai đều chưa trúng.
Điểm sâu sắc là mức đúng không nằm ở đầu nào của thang đo. Người ta thường nghĩ về đức tính như một đại lượng càng nhiều càng tốt: càng dũng cảm càng tốt, càng cẩn thận càng tốt. Khổng Tử nhìn khác: dũng cảm quá thành liều, cẩn thận quá thành rụt rè. Mỗi đức có một điểm trúng, và cả thừa lẫn thiếu đều là lỗi.
Cùng một câu hỏi, hai câu trả lời ngược nhau
Luận ngữ có một đoạn khác cũng ở thiên Tiên tiến minh hoạ tuyệt vời cho cách nghĩ này. Tử Lộ hỏi: nghe được điều hay thì làm ngay chứ? Khổng Tử đáp: còn cha anh đó, sao nghe là làm ngay được. Sau đó Nhiễm Hữu hỏi đúng câu ấy, Khổng Tử lại đáp: nghe thì làm ngay.
Công Tây Hoa thấy lạ, hỏi vì sao cùng một câu mà thầy trả lời hai cách. Khổng Tử giải thích: Cầu (Nhiễm Hữu) tính hay lùi, nên ta đẩy cho tiến; Do (Tử Lộ) tính hăng quá người, nên ta kéo cho lùi.
Đoạn này cho thấy trung dung không phải một điểm cố định cho mọi người. Mức vừa phải phụ thuộc vào người đang đứng ở đâu. Với người nóng vội, lời khuyên đúng là chậm lại; với người do dự, lời khuyên đúng là mạnh dạn lên. Một lời khuyên chung cho tất cả sẽ đẩy một nửa số người đi xa hơn khỏi điểm trúng.
Bài học cho người quản lý và cha mẹ rất trực tiếp: đừng phát cùng một lời nhắc cho mọi người. Nhân viên cầu toàn cần nghe "đủ tốt rồi, gửi đi"; nhân viên ẩu cần nghe "kiểm lại lần nữa". Hai lời nhắc ngược nhau nhưng cùng hướng tới một điểm.
Trung dung khác ba phải thế nào
Hiểu lầm lớn nhất về trung dung là đồng nhất nó với thái độ ba phải, không dám nói đúng sai. Luận ngữ có một câu dứt khoát ở thiên Dương Hoá: kẻ hương nguyện là giặc của đức. Hương nguyện là người ai cũng khen là hiền vì không bao giờ làm mất lòng ai.
| Tiêu chí | Trung dung | Ba phải (hương nguyện) |
|---|---|---|
| Tiêu chuẩn | Điểm đúng của từng việc, cần suy xét để tìm | Điểm làm vừa lòng mọi người |
| Thái độ với đúng sai | Rõ ràng, có khi phải chọn một phía | Né tránh, ai nói cũng gật |
| Vị trí | Có thể nằm rất gần một đầu, tuỳ việc | Luôn ở chính giữa các ý kiến |
| Rủi ro | Bị cả hai phía cực đoan chê | Mất lòng tin của tất cả khi việc lớn xảy ra |
| Ví dụ giả định | Ủng hộ dứt khoát việc dừng một dự án vi phạm an toàn, dù cả phòng muốn tiếp tục | Đề nghị "làm chậm lại một chút" để không ai phật lòng |
Trung dung trong nghĩa Nho gia là "trúng", không phải "giữa". Mạnh Tử còn phê phán kiểu "chấp trung vô quyền", tức giữ khư khư điểm giữa mà không biết cân nhắc theo hoàn cảnh, là cũng thiên lệch như giữ một đầu. Ông nói ghét người giữ một cực là vì họ làm hại đạo, chọn một điểm rồi bỏ cả trăm điểm khác.
Trung dung trong sách Trung Dung và trong Luận ngữ
Trong Luận ngữ, trung dung được nhắc rất ít. Thiên Ung Dã có câu: trung dung là đức cao tột bậc, nhưng dân đã ít người có được từ lâu rồi. Câu này cho thấy Khổng Tử coi trung dung là đức khó nhất, không phải lối sống an toàn dễ dãi.
Sách Trung Dung là văn bản riêng. Trung Dung vốn là một thiên trong Lễ ký, về sau được Chu Hy tách ra thành một trong Tứ thư. Truyền thống gán tác giả cho Tử Tư, cháu nội Khổng Tử, nhưng giới nghiên cứu hiện đại cho rằng văn bản có thể được hình thành qua nhiều giai đoạn.
Chữ "dung" có nhiều cách hiểu. Có người hiểu là thường, bình thường, tức đạo trung trong những việc hằng ngày; có người hiểu là dùng, tức đem cái trung ra dùng. Cách hiểu thứ nhất nhấn rằng trung dung không phải điều cao xa mà nằm trong việc ăn, nói, làm hằng ngày.
Gần với "trung đạo" của Aristotle nhưng không trùng. Aristotle cũng nói đức hạnh nằm giữa hai thái cực thừa và thiếu, như dũng cảm nằm giữa liều lĩnh và hèn nhát. Hai truyền thống gặp nhau ở ý mức đúng tuỳ người, tuỳ hoàn cảnh; khác nhau ở bối cảnh triết học và cách lập luận.
Tìm "mức vừa" trong một việc cụ thể
Khó khăn của trung dung là nó không cho công thức. Nhưng có thể dùng một quy trình suy nghĩ để tìm điểm trúng thay vì mặc định chọn giữa.
- Gọi tên hai kiểu lệch. Với việc đang làm, quá là gì, thiếu là gì? Ví dụ với báo cáo cho sếp: quá là dài ba mươi trang không ai đọc; thiếu là một dòng không đủ để quyết định.
- Xác định mục đích. Điểm trúng được đo bằng mục đích, không bằng trung bình. Báo cáo để sếp quyết định trong mười phút thì điểm trúng có thể là hai trang với một bảng tóm tắt.
- Xét mình đang lệch về phía nào. Như Khổng Tử với Tử Lộ và Nhiễm Hữu: người hay làm quá thì chủ động bớt; người hay làm thiếu thì chủ động thêm. Hỏi người quen biết mình là cách nhanh nhất.
- Thử, quan sát, chỉnh. Điểm trúng hiếm khi tìm được trong lần đầu. Làm, xem phản hồi, điều chỉnh. Trung dung là một quá trình hiệu chỉnh liên tục.
- Nhận ra khi không có điểm giữa. Có những việc mà điểm trúng là một đầu: không gian lận "vừa phải", không an toàn lao động "một nửa". Ở những chỗ đó, trung dung đòi hỏi dứt khoát.
Ví dụ giả định: một người mẹ ở Nghệ An lo con học không đủ nên cho con học thêm kín tuần. Con mệt, điểm không tăng. Gọi tên hai kiểu lệch, chị thấy mình đang ở phía quá. Chị bớt hai buổi, giữ thời gian ngủ và chơi, và theo dõi thêm một tháng. Đó là quá do bất cập trong một quyết định gia đình.
Quá do bất cập trong nuôi dạy con
Nuôi con là lĩnh vực mà cả hai kiểu lệch đều rất dễ gặp, vì tình thương thường đẩy cha mẹ về phía "quá" còn sự bận rộn lại kéo về phía "thiếu". Mấy cặp lệch hay gặp:
- Bảo bọc: quá là làm hết cho con, không để con va vấp lần nào; thiếu là để con tự xoay xở những việc vượt sức. Mức vừa là cho con làm những việc hơi khó hơn sức mình một chút, có người lớn ở gần khi cần.
- Khen: quá là khen mọi thứ, tới mức lời khen mất giá; thiếu là chỉ chỉ ra lỗi. Mức vừa là khen cụ thể vào nỗ lực và cách làm, đúng lúc có điều đáng khen.
- Kỷ luật: quá là cấm đoán dày đặc, phạt nặng; thiếu là không có quy tắc nào rõ. Mức vừa là ít quy tắc nhưng giữ nhất quán, giải thích lý do.
- Kỳ vọng: quá là đặt mục tiêu theo mong muốn của cha mẹ, vượt xa khả năng và sở thích của con; thiếu là không đặt kỳ vọng nào. Mức vừa là kỳ vọng vào sự cố gắng và tiến bộ của chính con, không so với con nhà khác.
Như Khổng Tử với Tử Lộ và Nhiễm Hữu, mức vừa còn tuỳ từng đứa trẻ. Đứa con rụt rè cần được đẩy nhẹ ra ngoài; đứa con liều lĩnh cần được giữ lại. Anh chị em trong một nhà có thể cần những cách đối xử khác nhau mà vẫn công bằng.
Chỗ trung dung bị lạm dụng
Trong lịch sử, trung dung đôi khi bị biến thành lý lẽ để né tránh trách nhiệm hoặc để duy trì hiện trạng: thay đổi nào cũng bị coi là "cực đoan", ai lên tiếng mạnh cũng bị khuyên "nên trung dung". Đây là cách dùng ngược với tinh thần Luận ngữ, nơi kẻ ba phải bị gọi là giặc của đức.
Ở nơi làm việc, cần cảnh giác khi chữ "cân bằng" được dùng để chặn mọi đề xuất mạnh mà không xét nội dung. Câu hỏi đúng không phải "đề xuất này có cực đoan không" mà "đề xuất này có trúng không". Một cải cách lớn có thể là điều trúng nhất trong một tình thế mà cách làm cũ đã lệch quá xa.
Đọc đúng, quá do bất cập là một lời kêu gọi suy nghĩ kỹ hơn, không phải một lời khuyên làm ít đi hay nói nhẹ đi. Nó đòi hỏi người ta tự hỏi mỗi lần: mức nào thì vừa với việc này, với người này, ở lúc này. Không có câu trả lời sẵn, và đó chính là lý do Khổng Tử gọi trung dung là đức khó nhất.
Câu hỏi thường gặp
"Quá do bất cập" nằm ở thiên nào?
Câu nằm ở thiên Tiên tiến của Luận ngữ, trong cuộc trao đổi giữa Khổng Tử và Tử Cống về hai học trò Tử Trương (tên Sư) và Tử Hạ (tên Thương). Nguyên văn câu trả lời cuối là "quá do bất cập", nghĩa là quá cũng như chưa tới.
Chữ "do" trong câu nghĩa là gì?
Do ở đây là giống như, cũng như. Quá do bất cập là quá thì cũng như chưa tới. Không nhầm với chữ Do là tên của Tử Lộ, chỉ đồng âm trong tiếng Việt.
Trung dung có phải là lối sống an phận, không tham vọng?
Không. Trung dung yêu cầu tìm điểm trúng cho mỗi việc, và điểm trúng có thể đòi hỏi tham vọng lớn hoặc hành động quyết liệt. Khổng Tử coi đây là đức khó nhất, không phải lựa chọn an toàn cho người ngại thay đổi.
Làm sao áp dụng quá do bất cập khi tập thể dục hay ăn uống?
Nguyên tắc là tìm mức hợp với cơ thể và mục tiêu của mình, không chạy theo con số của người khác. Tập quá sức dễ chấn thương, tập quá ít không có tác dụng. Với vấn đề sức khoẻ cụ thể, mức vừa nên được xác định cùng bác sĩ hoặc chuyên gia, không tự đoán.
Hương nguyện là gì?
Hương nguyện là người trong làng ai cũng khen là hiền lành, tử tế vì không bao giờ làm mất lòng ai, nhưng thật ra không có lập trường. Khổng Tử gọi họ là giặc của đức vì vẻ ngoài giống người tốt khiến người ta lẫn lộn giữa hiền thật và ba phải.
Trung dung khác gì với thoả hiệp trong đàm phán?
Thoả hiệp là hai bên nhường nhau để gặp ở giữa, thường là điểm giữa của các yêu cầu. Trung dung là tìm điểm đúng của vấn đề, có thể không nằm giữa. Trong đàm phán, có lúc điểm trúng là thoả hiệp, có lúc là giữ nguyên tắc dứt khoát.