Quân vương (Il Principe) là cuốn sách mỏng 26 chương do Niccolò Machiavelli (1469 – 1527), một viên chức ngoại giao của Cộng hoà Florence, viết năm 1513 sau khi bị mất chức và bị tù. Sách bàn cách một người cầm quyền giành và giữ quyền lực, đặc biệt ở những nhà nước mới lập. Câu được nhắc nhiều nhất nằm ở chương 17: nếu không thể vừa được yêu vừa được sợ, thì được sợ an toàn hơn được yêu.
Nhưng đọc trọn chương ấy, Machiavelli đặt ngay một điều kiện: người cầm quyền phải khiến người ta sợ mà không bị căm ghét, và cách để không bị căm ghét là không đụng tới tài sản và gia đình của dân. Cuốn sách lạnh lùng thật, nhưng không đơn giản như tính từ "Machiavellian" trong tiếng Anh, vốn chỉ sự thủ đoạn bất chấp. Với người quản lý, nó là một bài tập đọc sự thật về quyền lực mà không mất phương hướng đạo đức.
Machiavelli viết Quân vương trong hoàn cảnh nào
Từ năm 1498, Machiavelli làm thư ký của chính quyền cộng hoà Florence, phụ trách đối ngoại và quân sự. Ông đi sứ nhiều nơi, tiếp xúc với vua Pháp, với hoàng đế, và đặc biệt quan sát Cesare Borgia, người đang dùng vũ lực và mưu kế để dựng một lãnh địa ở miền trung nước Ý. Ông cũng tổ chức đội dân quân cho Florence, vì tin rằng một nhà nước dựa vào lính đánh thuê thì không bao giờ an toàn.
Năm 1512, nhà Medici trở lại nắm Florence, chính quyền cộng hoà sụp đổ. Machiavelli mất chức; đầu năm 1513 ông bị nghi tham gia một âm mưu, bị bắt và tra tấn, rồi được thả trong đợt ân xá. Ông lui về trang trại nhỏ ở ngoại ô và viết Quân vương. Trong một bức thư gửi bạn là Francesco Vettori cuối năm 1513, ông kể ban ngày lo việc đồng áng, tối thay áo chỉnh tề vào phòng đọc sách để "trò chuyện" với người xưa, và đã viết một tập nhỏ về các thể chế quân chủ.
Sách được đề tặng Lorenzo de’ Medici, nhiều người cho là với hy vọng được nhà Medici dùng lại. Nó chỉ được in năm 1532, sau khi tác giả qua đời. Cùng thời gian, Machiavelli viết Luận về mười cuốn đầu của Titus Livius, một tác phẩm dài hơn ca ngợi nền cộng hoà. Đặt hai cuốn cạnh nhau, ta thấy Quân vương là sách về một tình huống cụ thể, không phải toàn bộ quan điểm chính trị của ông.
Chương 15: nhìn sự thật hiệu quả thay vì nhà nước tưởng tượng
Chương 15 là chỗ Machiavelli tuyên bố cách tiếp cận của mình. Ông nói muốn đi theo "sự thật hiệu quả" của sự việc, tức chuyện thực tế diễn ra, hơn là theo những gì người ta tưởng tượng. Nhiều người đã hình dung ra những nền cộng hoà và vương quốc chưa ai từng thấy; nhưng khoảng cách giữa cách người ta sống và cách người ta nên sống lớn đến mức ai bỏ việc đang làm để theo việc nên làm sẽ tự chuốc lấy diệt vong.
Từ đó ông rút ra một kết luận gây sốc: người cầm quyền muốn giữ mình phải học cách có thể không tốt, và dùng hay không dùng điều đó tuỳ theo nhu cầu. Câu này thường bị đọc thành "hãy xấu xa". Đọc kỹ thì nó nói rằng người lãnh đạo phải sẵn sàng làm điều khó chịu khi tình thế đòi hỏi, và không được tự trói mình bằng những chuẩn mực chỉ đúng trong một thế giới lý tưởng.
Đây chính là điểm Machiavelli gặp Hàn Phi: cả hai cùng từ chối lấy đạo đức cá nhân làm nền móng cho chính trị, cùng nhìn con người như họ vốn là. Với người quản lý, phần đáng học là sự tỉnh táo: đừng thiết kế quy trình dựa trên giả định mọi người đều tận tâm, cũng đừng đưa ra quyết định chỉ vì muốn được yêu mến.
Chương 17: được sợ hay được yêu, đọc trọn từng ý
Câu hỏi được đặt đúng. Machiavelli mở chương bằng việc nói ai cũng muốn được vừa yêu vừa sợ, nhưng hai thứ khó đi cùng nhau; nếu phải thiếu một, thì được sợ an toàn hơn. Ông không nói "được sợ tốt hơn được yêu" trong mọi trường hợp.
Lý do ông đưa ra. Ông cho rằng lòng yêu được giữ bằng sợi dây ân nghĩa, thứ người ta sẵn sàng cắt đứt khi có lợi; còn nỗi sợ được giữ bằng sự e ngại hình phạt, thứ không bao giờ phai. Đây là một nhận định về bản chất con người, gần với giả định của Pháp gia.
Điều kiện bắt buộc: không bị căm ghét. Ông nhấn mạnh người cầm quyền có thể khiến người ta sợ mà không bị ghét, bằng cách không đụng tới tài sản và phụ nữ của dân. Ông còn viết rằng người ta quên cái chết của cha nhanh hơn quên mất gia sản, một câu lạnh lùng nhưng sắc sảo về tâm lý.
Sự nghiêm khắc có lý do. Khi phải trừng phạt, cần có lý do rõ ràng và chính đáng. Ông dẫn Cesare Borgia, bị coi là tàn nhẫn nhưng đã đem lại trật tự cho vùng Romagna, và so với Florence vì muốn tránh tiếng tàn nhẫn mà để thành Pistoia rơi vào loạn.
Áp vào công sở cần dịch lại. Ở doanh nghiệp, "được sợ" không nên hiểu là khiến nhân viên khiếp sợ, mà là được tôn trọng vì giữ nguyên tắc nhất quán. Người quản lý muốn được mọi người yêu quý đến mức không dám ra quyết định khó thường làm hại chính nhóm của mình.
Virtù và fortuna: chương 25 về vận may và năng lực
Hai khái niệm xuyên suốt cuốn sách là virtù và fortuna. Virtù không phải "đức hạnh" theo nghĩa đạo đức, mà là năng lực, sự quyết đoán, khả năng thích ứng của người hành động. Fortuna là vận may, là những biến cố nằm ngoài tầm kiểm soát. Chương 25 bàn về mối quan hệ giữa hai thứ này.
Machiavelli cho rằng vận may có lẽ làm chủ một nửa hành động của chúng ta, nửa còn lại để cho chúng ta tự quyết. Ông ví vận may như dòng sông dữ: khi lũ đến thì không ai cản được, nhưng lúc trời yên người ta có thể đắp đê, đào kênh để khi nước lên thì dòng chảy được dẫn đi hoặc sức phá bớt mạnh. Ông cũng nhận xét người thành công là người điều chỉnh cách làm theo thời thế; ai giữ một lối mãi thì khi thời thế đổi sẽ thất bại.
Đoạn cuối chương có một hình ảnh mà người đọc hôm nay thấy khó chấp nhận: ông ví vận may như người phụ nữ, phải mạnh tay mới chinh phục được. Đây là chỗ lời xưa đã lỗi thời và nên được đọc như dấu vết của định kiến thời ấy. Phần còn dùng được là bài học về chuẩn bị: quản trị rủi ro, dự phòng tài chính, đa dạng khách hàng chính là "đắp đê" cho doanh nghiệp trước khi lũ đến.
Đặt Machiavelli cạnh Hàn Phi Tử
Hai người sống cách nhau gần mười tám thế kỷ, ở hai đầu lục địa, không biết đến nhau, nhưng có nhiều điểm gặp gỡ đáng kinh ngạc, cùng những khác biệt quan trọng.
| Khía cạnh | Hàn Phi Tử | Machiavelli |
|---|---|---|
| Bối cảnh | Chiến Quốc, bảy nước tranh hùng | Nước Ý chia năm xẻ bảy, ngoại bang can thiệp |
| Nhìn con người | Hướng về lợi, sợ phạt | Vô ơn, hay thay đổi, tránh nguy hiểm, ham lợi |
| Công cụ chính | Luật thành văn, thưởng phạt, kiểm tra quan lại | Quân đội riêng, sự quyết đoán, quản lý hình ảnh |
| Thái độ với đạo đức | Đạo đức không đủ để trị nước | Người cầm quyền phải biết không tốt khi cần |
| Nhà nước lý tưởng | Quân chủ tập quyền, luật thống nhất | Trong tác phẩm khác, ông ca ngợi cộng hoà |
| Điểm mù | Coi nhẹ lòng tin, quyền của dân | Coi nhẹ thể chế lâu dài khi bàn về quân vương mới |
Khác biệt lớn nhất là Hàn Phi tin vào sức mạnh của một hệ thống luật lệ vận hành độc lập với tài năng người cầm quyền, còn Quân vương đặt nặng vào năng lực cá nhân của người lãnh đạo trong tình thế bất ổn. Người quản lý có thể dùng Hàn Phi để thiết kế tổ chức, dùng Machiavelli để hiểu hành vi quyền lực trong lúc khủng hoảng.
Đọc Quân vương ở công sở: nên dùng và nên tránh
Một cuốn sách có thể bị dùng như cẩm nang thao túng, cũng có thể giúp bạn nhận ra thao túng. Vài gợi ý để đọc theo hướng thứ hai:
- Nên dùng chương 23 về kẻ nịnh. Machiavelli khuyên chọn vài người khôn ngoan, cho họ quyền nói thật, hỏi họ mọi chuyện, nghe kỹ rồi tự quyết. Ông còn nói lời khuyên tốt sinh ra từ sự sáng suốt của người cầm quyền, không phải ngược lại.
- Nên dùng chương 22 về người phụ tá. Theo ông, người ta đánh giá trí tuệ của người đứng đầu qua những người xung quanh họ. Câu này đáng treo ở phòng tuyển dụng.
- Nên dùng tinh thần "đắp đê" của chương 25. Chuẩn bị cho biến cố khi mọi việc còn yên.
- Nên tránh mô hình chương 7. Machiavelli kể Cesare Borgia dùng một thuộc hạ tàn bạo để dẹp yên một vùng, rồi xử tử chính người ấy công khai để đổ hết oán hận lên đầu hắn. Trong tổ chức, đó là đẩy cấp dưới làm việc xấu rồi bỏ rơi họ, một kiểu phá huỷ niềm tin.
- Nên tránh tách câu khỏi bối cảnh. Câu "mục đích biện minh cho phương tiện" không có nguyên văn trong sách; khi dẫn, hãy dẫn đúng chương và dịch sát.
- Nên nhớ cách đọc của người khác. Rousseau từng cho rằng Machiavelli giả vờ dạy vua mà thật ra dạy dân hiểu vua; nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đọc ông như người quan sát quyền lực hơn là người cổ vũ nó.
Đọc Quân vương với câu hỏi "nếu ai đó dùng chiêu này với mình, mình nhận ra không" thường bổ ích hơn câu hỏi "mình dùng chiêu này với ai".
Câu hỏi thường gặp
Machiavelli có thật sự nói "mục đích biện minh cho phương tiện" không?
Không có câu nguyên văn như vậy trong Quân vương. Câu này là cách tóm tắt phổ biến về sau. Ở chương 18, Machiavelli viết rằng trong hành động của con người, nhất là của người cầm quyền, người ta nhìn vào kết quả; đây là một nhận xét về cách dư luận phán xét, không phải một nguyên tắc đạo đức ông đề xướng.
Nên đọc bản dịch Quân vương như thế nào?
Nên chọn bản dịch có ghi rõ dịch từ nguyên bản tiếng Ý hoặc một bản tiếng Anh uy tín, có lời giới thiệu bối cảnh và chú thích nhân vật lịch sử. Đọc kèm bức thư gửi Vettori năm 1513 và vài chương Luận về Titus Livius sẽ giúp bạn thấy Machiavelli không chỉ có một mặt. Không cần đọc theo thứ tự, có thể bắt đầu từ chương 15 đến 19.
Machiavellianism trong tâm lý học là gì?
Đó là tên một nét nhân cách được các nhà tâm lý Richard Christie và Florence Geis đặt ra vào khoảng năm 1970, chỉ xu hướng thao túng người khác, hoài nghi về đạo đức và coi trọng lợi ích riêng. Sau này nó được xếp cùng tính ái kỷ và thái nhân cách trong cái gọi là bộ ba đen tối. Khái niệm này lấy tên Machiavelli nhưng không phải là cách đọc chính xác tác phẩm của ông.
Vì sao Machiavelli đề tặng sách cho nhà Medici, những người đã cách chức ông?
Lời đề tặng cho thấy ông mong được nhà Medici trọng dụng trở lại, vì ông cần việc làm và muốn tiếp tục phục vụ Florence. Theo các ghi chép, ban đầu ông định tặng Giuliano de’ Medici, về sau đổi sang Lorenzo. Không có bằng chứng cho thấy sách giúp ông được dùng lại; ông chỉ được giao một số việc nhỏ trong những năm sau.
Có nên áp dụng Quân vương để thăng tiến ở công ty không?
Nên đọc để hiểu cách quyền lực vận hành và nhận ra hành vi thao túng, không nên dùng như cẩm nang. Các nghiên cứu về nét Machiavellianism cho thấy người thao túng có thể đạt lợi ích ngắn hạn nhưng thường bị mất lòng tin trong các mối quan hệ lâu dài. Ở tổ chức, uy tín tích luỹ qua nhiều năm mới là tài sản thật.
Virtù có phải là đức hạnh không?
Không hẳn. Chữ virtù trong tiếng Ý có gốc Latin liên quan đến sức mạnh, phẩm chất của người đàn ông. Trong Quân vương, nó chỉ năng lực, sự quyết đoán và khả năng thích ứng với hoàn cảnh để đạt mục tiêu. Dịch là "đức hạnh" dễ gây hiểu lầm; nhiều bản dịch để nguyên chữ virtù hoặc dịch là năng lực, bản lĩnh.