Aristotle chia tình bạn làm ba loại theo lý do người ta quý nhau: vì lợi ích, vì niềm vui và vì đức hạnh (hay vì cái tốt nơi con người kia). Hai loại đầu là thật nhưng mong manh, vì khi lợi ích hay niềm vui hết thì tình bạn cũng tan. Loại thứ ba là tình bạn trọn vẹn nhất: hai người quý nhau vì chính con người của nhau, mong điều tốt cho nhau vì người kia, và nó bền vì tính cách tốt thì bền.
Aristotle dành hẳn hai quyển, VIII và IX của Đạo đức học Nicomachus, cho tình bạn, nhiều hơn bất cứ đức hạnh riêng lẻ nào. Ông viết rằng không ai muốn sống mà không có bạn, dù có mọi của cải khác. Chữ Hy Lạp ông dùng là philia, rộng hơn chữ “tình bạn” tiếng Việt: nó bao gồm cả tình thân trong gia đình, quan hệ giữa công dân, giữa đối tác làm ăn.
Ba loại tình bạn đặt cạnh nhau
Bảng dưới diễn ý phân loại của Aristotle bằng lời của bài viết, kèm ví dụ giả định trong đời sống Việt Nam hôm nay.
| Tiêu chí | Vì lợi ích | Vì niềm vui | Vì đức hạnh |
|---|---|---|---|
| Quý điều gì ở người kia | Điều người kia làm được cho mình | Sự dễ chịu khi ở cạnh | Chính tính cách tốt của người kia |
| Hay gặp ở ai, theo Aristotle | Người lớn tuổi, quan hệ làm ăn | Người trẻ, sống theo cảm xúc | Người tốt, và hiếm |
| Độ bền | Hết lợi thì tan | Hết vui hoặc đổi sở thích thì nhạt | Bền như tính cách |
| Ví dụ giả định | Hai chủ cửa hàng cùng phố ở Hải Phòng hay giới thiệu khách cho nhau | Nhóm bạn đá bóng tối thứ Năm | Hai người bạn từ thời đại học vẫn nói thật với nhau sau hai mươi năm |
| Có xấu không | Không, chỉ là chưa trọn | Không, chỉ là chưa trọn | Đây là mẫu hình đầy đủ |
Aristotle không chê hai loại đầu. Ông coi chúng là tình bạn thật nhưng “theo nghĩa phụ”, giống với loại thứ ba ở chỗ có lợi và có vui, vì tình bạn đức hạnh cũng mang lại cả hai. Điều ông cảnh báo là nhầm lẫn: tưởng một quan hệ vì lợi ích là tình bạn đức hạnh rồi thất vọng khi nó tan.
Vì sao tình bạn đức hạnh hiếm và cần thời gian
Aristotle đưa ra hai lý do. Thứ nhất, người tốt vốn không nhiều. Thứ hai, loại tình bạn này cần thời gian và sự gần gũi. Ông dẫn một câu nói dân gian thời ấy: người ta không thể biết nhau trước khi đã cùng ăn hết một lượng muối như người xưa vẫn nói, tức là cùng nhau trải qua nhiều bữa ăn, nhiều năm tháng. Mong muốn làm bạn có thể đến nhanh, nhưng tình bạn thì không.
Từ đó ông rút ra một hệ quả: không thể có nhiều bạn theo nghĩa trọn vẹn. Cũng như không thể yêu nhiều người cùng một lúc theo nghĩa sâu nhất, ta không đủ thời gian và chú ý để sống gần, hiểu kỹ nhiều người. Người “bạn của tất cả mọi người” theo Aristotle thật ra không là bạn của ai cả, mà chỉ là người dễ mến.
Ý này đọc hôm nay thấy rất thời sự. Mạng xã hội cho phép có hàng nghìn “bạn bè”, nhưng số người có thể gọi lúc nửa đêm khi gặp chuyện vẫn chỉ đếm trên đầu ngón tay. Aristotle không biết tới mạng xã hội, và nói ông “tiên đoán” điều gì về nó là gán ghép. Nhưng phân biệt của ông giúp ta gọi đúng tên các mối quan hệ: phần lớn kết nối trực tuyến thuộc loại vì niềm vui hoặc vì lợi ích, và điều đó không sao, miễn là ta không nhầm.
Người bạn là “một bản thân khác” và tình yêu bản thân đúng nghĩa
Bạn như một bản thân khác. Ở quyển IX, Aristotle mô tả người bạn trọn vẹn như một bản thân khác của mình: ta mong điều tốt cho bạn như mong cho chính mình, vui buồn cùng bạn, muốn sống cùng bạn. Câu “tình bạn là một tâm hồn trong hai thể xác” hay bị gán cho Aristotle thì chỉ được Diogenes Laërtius chép như một câu trả lời trong giai thoại, không có trong Đạo đức học Nicomachus.
Có hai kiểu yêu bản thân. Aristotle phân biệt kiểu yêu bản thân bị chê, tức tham phần hơn về tiền bạc, danh vọng, khoái lạc, với kiểu yêu bản thân đáng khen, tức muốn phần tốt nhất về đức hạnh cho mình. Người yêu bản thân theo nghĩa thứ hai lại là người làm bạn tốt nhất.
Người không quý chính mình khó làm bạn tốt. Theo ông, người tốt sống hoà hợp với chính mình, nhất quán trong mong muốn, nên có thể mở lòng với người khác. Người luôn mâu thuẫn trong lòng, theo cách ông mô tả, khó đem lại cho người khác sự ổn định mà tình bạn cần.
Người hạnh phúc vẫn cần bạn. Aristotle tự hỏi người đã đủ đầy có cần bạn không, và trả lời là có: con người là sinh vật sống cùng người khác, và ta nhìn rõ hành động tốt của bạn mình hơn nhìn chính mình.
Tình bạn không cân xứng: cha mẹ, con cái, cấp trên, cấp dưới
Không phải tình bạn nào cũng giữa hai người ngang nhau. Aristotle bàn riêng loại philia không cân xứng: cha mẹ và con cái, người lớn tuổi và người trẻ, người cai trị và người bị cai trị. Theo ông, trong các quan hệ này, tình cảm phải tỷ lệ với giá trị của mỗi bên, và bên trên thường được yêu nhiều hơn là yêu lại. Ông cũng nhận xét rằng cha mẹ thương con nhiều hơn con thương cha mẹ, vì cha mẹ coi con như một phần của mình.
Một số nhận định ở đây mang rõ dấu ấn xã hội Athens, chẳng hạn quan hệ chồng vợ được ông mô tả theo mô hình người trên kẻ dưới, điều không còn chấp nhận được hôm nay. Nhưng ý cốt lõi rằng một quan hệ có thể chân thành dù không ngang hàng, miễn là mỗi bên nhận được điều tương xứng, vẫn có ích để nghĩ về nhiều quan hệ đời thường.
Ví dụ giả định ở công sở: một trưởng phòng và một nhân viên trẻ ở Thành phố Hồ Chí Minh có thể quý nhau thật, nhưng quan hệ ấy không giống tình bạn giữa hai người ngang hàng. Người trên có trách nhiệm đánh giá, phân công; người dưới khó nói thẳng mọi điều. Nhận ra sự bất cân xứng giúp cả hai giữ ranh giới hợp lý: thân thiện, tôn trọng, nhưng không giả vờ ngang hàng ở những việc liên quan tới quyền quyết định.
Dùng phân loại của Aristotle để nhìn lại các mối quan hệ của mình
Phân loại ba kiểu tình bạn không chỉ để đọc cho biết. Có thể dùng nó như một bài tự xét nhỏ, làm một lần mỗi năm.
- Liệt kê khoảng mười lăm người bạn gặp hoặc trò chuyện thường xuyên nhất. Không chọn lọc, chỉ ghi theo tần suất thật.
- Đánh dấu lý do chính bạn quý mỗi người: họ giúp được việc gì, ở cạnh họ thấy vui, hay vì con người họ. Một người có thể có hai ba lý do; ghi lý do nổi bật nhất.
- Hỏi theo chiều ngược lại: họ có lẽ quý bạn vì điều gì? Câu này thường khó trả lời thật lòng hơn câu trước.
- Nhìn tỷ lệ. Nếu gần hết là quan hệ vì lợi ích, có lẽ công việc đang chiếm trọn đời sống. Nếu không có ai trong nhóm thứ ba, đó là tín hiệu đáng để ý.
- Chọn một hai người để đầu tư thời gian. Theo Aristotle, tình bạn sâu cần sống cùng nhau, nghĩa là cần những buổi gặp đều đặn, không chỉ một tin nhắn chúc mừng sinh nhật.
Bài tập này không nhằm cắt bỏ các mối quan hệ “chưa trọn”. Quan hệ vì lợi ích giúp công việc chạy; quan hệ vì niềm vui làm đời sống nhẹ nhàng. Mục đích là nhìn rõ để không đòi hỏi ở một quan hệ điều nó không thể cho, và để không bỏ quên những người có thể trở thành bạn theo nghĩa thứ ba.
Khi nào nên kết thúc một tình bạn
Khi lý do ban đầu không còn. Với tình bạn vì lợi ích hay vì niềm vui, Aristotle thấy việc chúng tự tan khi lý do biến mất là tự nhiên, không ai đáng trách, miễn là hai bên không lừa dối nhau về lý do ngay từ đầu.
Khi một bên bị lừa. Ông cho rằng đáng trách nhất là người giả vờ quý ta vì con người ta trong khi thật ra chỉ vì lợi ích. Kiểu lừa dối này, theo ông, tệ hơn cả làm tiền giả, vì nó làm giả thứ quý hơn.
Khi người bạn trở nên xấu. Aristotle không khuyên cắt đứt ngay. Ông cho rằng nên cố giúp bạn sửa mình trước, nhất là khi còn có thể; chỉ khi không thể cứu vãn mới thôi, và vẫn nên giữ chút tình cảm vì những gì đã có.
Khi hai người lớn lên khác hướng. Ví dụ ông đưa ra là hai người bạn thời thơ ấu, một người trưởng thành về hiểu biết còn người kia vẫn như trẻ con. Họ khó còn là bạn theo nghĩa cũ, nhưng nên giữ lòng tốt với nhau vì quá khứ chung.
Tình bạn giữ cho cộng đồng gắn kết
Aristotle không coi tình bạn chỉ là chuyện riêng tư. Ngay đầu quyển VIII, ông nhận xét rằng tình bạn dường như giữ các thành bang lại với nhau, và các nhà lập pháp quan tâm tới nó còn hơn quan tâm tới công lý. Ông đưa ra một nhận xét đáng suy nghĩ: khi người ta là bạn của nhau thì không cần tới công lý, còn khi chỉ công bằng với nhau thì vẫn cần thêm tình bạn. Nói cách khác, luật lệ là mức sàn; sự tin cậy giữa người với người là thứ làm cho đời sống chung thật sự vận hành.
Ông gọi sự đồng lòng giữa các công dân về những việc chung là một dạng tình bạn mang tính công dân. Nó không đòi hỏi mọi người thân thiết, chỉ cần họ cùng mong muốn điều tốt cho cộng đồng và đủ tin nhau để cùng hành động.
Áp vào một tổ chức nhỏ, ví dụ giả định là một hợp tác xã nông nghiệp ở Đồng Tháp: điều lệ rõ ràng là cần thiết, nhưng hợp tác xã chạy tốt hay không phụ thuộc nhiều vào việc các thành viên có tin nhau, có sẵn lòng giúp nhau lúc mùa vụ khó khăn hay không. Khi chỉ còn điều lệ mà mất tin cậy, mọi việc phải viết thành văn bản, mọi bất đồng đều thành tranh chấp. Nhận xét của Aristotle giúp người quản lý hiểu vì sao xây dựng sự tin cậy không phải chuyện phụ.
Câu hỏi thường gặp
Philia của Aristotle có bao gồm tình yêu đôi lứa không?
Philia rộng hơn tình bạn nhưng khác với eros, chữ Hy Lạp gần với tình yêu đam mê. Aristotle có nhắc quan hệ giữa người yêu và người được yêu như một dạng tình bạn dễ tan vì dựa trên niềm vui. Quan hệ vợ chồng ông xếp vào philia, kết hợp cả lợi ích, niềm vui và có thể cả đức hạnh.
Có thể làm bạn đức hạnh với đồng nghiệp không?
Có thể, nhưng thường bắt đầu từ một quan hệ vì lợi ích rồi mới sâu dần. Dấu hiệu là hai người vẫn giữ liên lạc và quan tâm nhau sau khi không còn làm chung. Nếu tình bạn chỉ sống trong giờ làm việc, rất có thể nó thuộc loại vì lợi ích hoặc vì niềm vui.
Aristotle nghĩ gì về việc giúp tiền bạn bè?
Aristotle bàn nhiều về việc đền đáp trong tình bạn, đặc biệt là những tranh cãi phát sinh khi hai bên không rõ quan hệ là vì lợi ích hay vì tình. Ông cho rằng tranh chấp hay xảy ra nhất trong tình bạn vì lợi ích, vì ai cũng muốn phần hơn. Rõ ràng từ đầu là cách tránh mất bạn.
Có nghiên cứu hiện đại nào ủng hộ ý của Aristotle không?
Nhiều nghiên cứu tâm lý và xã hội học cho thấy quan hệ thân thiết có liên quan tới sức khoẻ và cảm giác hài lòng với cuộc sống. Những nghiên cứu ấy không kiểm chứng trực tiếp phân loại của Aristotle, nhưng phù hợp với nhận định của ông rằng tình bạn sâu là một phần quan trọng của đời sống tốt.
Đọc phần về tình bạn có cần đọc cả Đạo đức học Nicomachus không?
Quyển VIII và IX có thể đọc khá độc lập, và là phần dễ tiếp cận nhất của tác phẩm. Tuy vậy, đọc thêm quyển I về hạnh phúc và quyển II về đức hạnh sẽ giúp hiểu vì sao Aristotle đặt tình bạn đức hạnh lên cao nhất, vì nó gắn với quan niệm của ông về đời sống tốt.