Hỏi kiểu Socrates trong công việc là dùng một chuỗi câu hỏi có chủ đích để làm rõ một khái niệm, kiểm một giả định hoặc giúp người khác tự tìm ra lời giải, thay vì đưa ngay đáp án. Ở cuộc họp, nó giúp cả nhóm phát hiện mình đang dùng cùng một chữ với những nghĩa khác nhau. Khi kèm cặp nhân viên, nó giúp người học hiểu vì sao một cách làm đúng, chứ không chỉ làm theo.
Bài này không định nghĩa lại phương pháp Socrates theo kiểu giáo trình triết học. Nó đi thẳng vào chỗ dùng: ba kiểu câu hỏi lấy từ các đối thoại của Plato, cách ghép chúng vào một cuộc họp hay một buổi kèm cặp, và những tình huống mà hỏi kiểu Socrates gây hại hơn là giúp. Các ví dụ công sở đều là ví dụ giả định.
Socrates hỏi như thế nào trong các đối thoại
Trong các đối thoại sớm của Plato, cuộc trò chuyện thường đi theo một nhịp quen thuộc. Socrates hỏi một người tự tin về một khái niệm: lòng dũng cảm (Laches), sự công bằng (quyển I của Cộng hoà), đức hạnh (Meno). Người kia đưa ra định nghĩa. Socrates hỏi thêm vài câu khiến định nghĩa ấy va vào một điều chính người kia cũng thừa nhận. Định nghĩa được sửa, rồi lại va vào chỗ khác. Giới nghiên cứu gọi lối kiểm tra này là elenchus, tạm hiểu là bác bỏ bằng chất vấn.
Một ví dụ dễ nhớ nằm ở đầu Cộng hoà. Ông lão Cephalus coi công bằng là nói thật và trả lại thứ mình đã nhận của người khác. Socrates hỏi: nếu một người bạn gửi mình vũ khí khi còn tỉnh táo, rồi đến đòi lại khi đã mất trí, trả lại có phải là công bằng không? Hầu như ai cũng thấy là không. Thế là định nghĩa cần sửa.
Điều đáng học không phải là mẹo bắt bẻ mà là cấu trúc: đưa định nghĩa ra ánh sáng, thử nó bằng một trường hợp cụ thể, sửa khi nó hỏng. Nhiều đối thoại kết thúc mà không ai tìm ra định nghĩa cuối cùng, trạng thái bế tắc mà người Hy Lạp gọi là aporia. Với Socrates, bế tắc ấy vẫn là tiến bộ, vì người ta đã bỏ được một niềm tin sai.
Ba kiểu câu hỏi đem vào công sở được
Có thể gom lối hỏi của Socrates thành ba nhóm câu. Mỗi nhóm có mục đích riêng và nên dùng ở một giai đoạn khác nhau của cuộc trao đổi.
| Kiểu câu hỏi | Mục đích | Ví dụ giả định ở công sở |
|---|---|---|
| Làm rõ khái niệm | Bảo đảm mọi người nói cùng một thứ | “Khi nói khách hàng trung thành, mình đang tính người mua lại trong ba tháng hay trong một năm?” |
| Hỏi lý do và bằng chứng | Tách điều biết với điều tưởng | “Mình dựa vào đâu để nói kênh này hiệu quả hơn? Số liệu nào, đo trong bao lâu?” |
| Thử bằng phản ví dụ | Tìm giới hạn của một quy tắc | “Có trường hợp nào làm đúng quy trình này mà vẫn ra kết quả tệ không?” |
| Hỏi hệ quả | Thấy cái giá của một lựa chọn | “Nếu áp dụng chính sách này cho mọi chi nhánh, chỗ nào sẽ gãy trước?” |
| Hỏi ngược về câu hỏi | Kiểm xem mình có đang giải đúng bài | “Câu hỏi thật mình cần trả lời hôm nay là gì?” |
Hai dòng cuối không phải của riêng Socrates mà là cách các nhà giáo dục đời sau mở rộng lối hỏi của ông thành bộ câu hỏi dùng trong lớp học và trong đào tạo. Trong thực tế, ba dòng đầu đã đủ cho phần lớn cuộc họp. Lỗi phổ biến nhất là nhảy thẳng sang tranh luận giải pháp khi chưa ai làm rõ khái niệm ở dòng đầu.
Dùng trong một cuộc họp: quy trình bốn mươi lăm phút
Ví dụ giả định: nhóm sản phẩm của một công ty phần mềm ở Thành phố Hồ Chí Minh họp để quyết có làm tính năng mới không. Người điều phối dùng lối hỏi Socrates như sau.
- Năm phút đầu, chốt chữ. Hỏi mỗi người định nghĩa “thành công” của tính năng bằng một câu. Thường sẽ ra ba bốn định nghĩa khác nhau: lượt dùng, doanh thu, giảm khiếu nại. Ghi hết lên bảng.
- Mười phút, chọn thước đo chung. Hỏi: nếu chỉ được đo một thứ trong quý tới, đó là gì, vì sao? Cuộc họp chưa bàn giải pháp nào cả.
- Mười lăm phút, kiểm giả định. Với mỗi lý do ủng hộ tính năng, hỏi: mình biết điều này từ đâu? Chia các lý do thành ba cột: có dữ liệu, có dấu hiệu, chỉ là cảm giác.
- Mười phút, tìm phản ví dụ. Hỏi: có sản phẩm nào làm tính năng tương tự mà thất bại không, vì sao? Có nhóm khách nào sẽ bị ảnh hưởng xấu không?
- Năm phút cuối, chốt điều chưa biết. Thay vì cố đi đến quyết định cuối cùng, nhóm có thể chốt một thử nghiệm nhỏ để trả lời đúng câu hỏi còn treo ở cột “chỉ là cảm giác”.
Điểm mấu chốt là người điều phối hỏi để làm rõ, không hỏi để dắt mọi người về đáp án mình đã chọn sẵn. Nếu bạn đã quyết rồi, hãy nói thẳng và giải thích; giả vờ hỏi để người khác “tự nghĩ ra” ý của mình là thao túng, và nhân viên nhận ra điều đó nhanh hơn người quản lý tưởng.
Kèm cặp nhân viên: “thuật đỡ đẻ” và bài toán hình vuông trong Meno
Trong đối thoại Theaetetus, Socrates ví mình với một bà đỡ: ông không sinh ra ý tưởng, ông chỉ giúp người khác sinh ra ý tưởng của họ và kiểm xem ý tưởng ấy có sống được không. Hình ảnh này thường được gọi là “thuật đỡ đẻ” (maieutics). Trong Meno có cảnh nổi tiếng: Socrates dùng câu hỏi để dẫn một cậu bé nô lệ chưa học hình học tìm ra cách vẽ hình vuông có diện tích gấp đôi hình vuông cho trước. Cậu bé đoán sai hai lần, nhận ra mình sai, rồi tìm đúng: cạnh của hình vuông mới chính là đường chéo của hình vuông cũ.
Plato dùng cảnh này cho một luận điểm triết học riêng về việc học là nhớ lại, điều mà người hôm nay không cần chấp nhận. Nhưng cấu trúc của buổi kèm cặp thì rất đáng học. Socrates để cậu bé sai, để cậu bé thấy mình sai, rồi mới gợi hướng. Ông không sửa hộ.
Áp vào công sở, ví dụ giả định: một nhân viên mới ở phòng chăm sóc khách hàng gửi email trả lời khiếu nại quá dài. Thay vì sửa lại, trưởng nhóm hỏi: “Khách đọc email này trên điện thoại sẽ thấy gì ở ba dòng đầu? Điều khách muốn biết nhất là gì? Câu nào trong email trả lời điều đó?” Nhân viên tự cắt email còn một nửa và nhớ lâu hơn nhiều so với khi được sửa hộ. Cách này tốn thời gian hơn lúc đầu, nên chỉ đáng dùng với những kỹ năng người đó sẽ lặp lại nhiều lần.
Khi hỏi kiểu Socrates trở thành tra khảo
Hỏi trước đám đông để làm người khác bẽ mặt. Chính Socrates là ví dụ cảnh báo: trong Biện hộ, ông thừa nhận những cuộc chất vấn công khai đã tạo ra nhiều kẻ thù. Ở công sở, chất vấn một người trước cả phòng họp dễ khiến người đó phòng thủ thay vì suy nghĩ. Câu hỏi khó nên hỏi riêng trước.
Hỏi khi chính mình không thật sự muốn nghe câu trả lời. Lối hỏi chỉ có giá trị khi người hỏi sẵn sàng đổi ý. Nếu không, nó chỉ là một cách nói “anh sai rồi” dài dòng hơn.
Giả vờ không biết. Các nhà bình luận cổ đã nói về “sự mỉa mai Socrates”, tức thái độ tự nhận không biết trong khi rõ ràng hiểu nhiều. Trong đối thoại văn chương thì thú vị; với nhân viên cấp dưới thì dễ bị cảm nhận là kẻ cả.
Dùng khi người kia đang cần một câu trả lời nhanh. Một kỹ sư đang xử lý sự cố lúc nửa đêm không cần được hỏi “theo bạn thì vì sao”. Cần chỉ thẳng. Hỏi để học dành cho lúc bình tĩnh.
Dùng với người đang khủng hoảng. Khi đồng nghiệp đang suy sụp, chuỗi câu hỏi kiểm tra lập luận không phải là sự hỗ trợ. Lắng nghe trước; nếu vấn đề vượt quá khả năng của nhóm, khuyên họ tìm tới chuyên gia tâm lý.
Ba mươi giây chuẩn bị trước khi bắt đầu hỏi
Trước khi dùng lối hỏi Socrates với ai đó, tự trả lời nhanh mấy câu sau. Nếu câu nào khiến bạn ngập ngừng, có lẽ nên đổi cách tiếp cận.
- Mình hỏi để cùng tìm hiểu, hay để chứng minh mình đúng?
- Người kia có đủ thời gian và bình tĩnh để nghĩ không, hay đang cần một chỉ dẫn ngay?
- Có nên hỏi riêng thay vì hỏi trước cả nhóm không?
- Mình đã sẵn sàng nghe một câu trả lời khác với điều mình nghĩ chưa?
- Nếu cuộc trao đổi kết thúc mà chưa có đáp án, mình có chấp nhận được không?
- Sau buổi này, người kia sẽ tự làm được việc gì mà trước đây chưa làm được?
Câu cuối là thước đo thật của một buổi kèm cặp theo lối Socrates. Nếu sau cuộc trao đổi, người kia chỉ biết thêm một đáp án mà không biết cách tự đặt câu hỏi cho lần sau, thì việc đưa thẳng đáp án có lẽ đã tiết kiệm thời gian hơn. Ngược lại, nếu họ bắt đầu tự hỏi “mình đang dùng chữ này theo nghĩa nào” trước khi viết báo cáo, thì buổi hỏi đáp ấy đã đạt mục đích.
Tự hỏi mình kiểu Socrates trước một quyết định lớn
Lối hỏi của Socrates không cần người thứ hai. Trước một quyết định như nhận lời mời làm việc mới hay mở thêm chi nhánh, bạn có thể tự đóng cả hai vai: một người đưa ra lý do, một người chất vấn. Viết ra lý do chính bằng một câu, rồi hỏi lại chính câu đó như Socrates hỏi Cephalus: chữ quan trọng nhất trong câu này nghĩa là gì, có trường hợp nào nó sai không.
Ví dụ giả định: một trưởng phòng ở Hà Nội viết “nhận việc mới vì cơ hội phát triển tốt hơn”. Câu hỏi đầu tiên là “phát triển” ở đây nghĩa là gì: lương, kỹ năng, chức danh hay mạng lưới quan hệ. Câu hỏi thứ hai là dựa vào đâu để biết nơi mới tốt hơn ở điểm đó: lời người tuyển dụng, lời người đang làm ở đó, hay chỉ là ấn tượng sau hai buổi phỏng vấn. Câu hỏi thứ ba là có ai từng đi con đường tương tự mà không phát triển như mong muốn không, vì sao.
Sau ba vòng hỏi, quyết định có thể vẫn như cũ, nhưng lý do đã rõ hơn và những điểm cần kiểm thêm đã lộ ra. Đó đúng là tinh thần “suy xét đời sống” ở mức nhỏ nhất: không phải ngồi nghĩ về ý nghĩa cuộc đời, mà là không để một chữ mơ hồ quyết thay mình.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi kiểu Socrates khác gì với coaching hiện đại?
Coaching hiện đại vay mượn nhiều ý từ Socrates, đặc biệt là câu hỏi mở và việc để người được kèm cặp tự tìm lời giải. Khác biệt là Socrates nhắm vào việc kiểm tra tính đúng sai của một khái niệm, còn coaching thường nhắm vào mục tiêu và hành động của người được kèm. Hai thứ bổ sung cho nhau.
Có nên dùng lối hỏi này với cấp trên không?
Có thể, nhưng nên mềm hơn. Thay vì dồn một chuỗi câu hỏi khiến cấp trên thấy bị chất vấn, hãy chọn một hai câu làm rõ quan trọng nhất, ví dụ hỏi tiêu chí thành công hoặc giới hạn ngân sách. Hỏi để làm việc tốt hơn chứ không để thắng tranh luận.
Làm sao biết mình đang hỏi quá nhiều?
Dấu hiệu dễ thấy là người kia bắt đầu trả lời ngắn dần, nhìn đồng hồ, hoặc hỏi ngược “vậy anh muốn em làm gì”. Lúc đó nên dừng, nhắc lại điều đã rõ, và nói thẳng ý kiến của mình. Một buổi hỏi đáp tốt hiếm khi cần quá năm sáu câu chất vấn liên tục.
Lối hỏi này có dùng được trong lớp học phổ thông không?
Được, và giáo viên đã dùng từ lâu. Cần lưu ý điều chỉnh độ khó theo lứa tuổi và tránh để một học sinh bị hỏi dồn trước cả lớp. Với học sinh nhỏ, nên hỏi cả nhóm rồi để các em bàn với nhau trước khi trả lời, để không ai thấy mình bị đặt vào thế khó.
Vì sao nhiều đối thoại của Socrates kết thúc mà không có đáp án?
Plato dường như cố ý để nhiều đối thoại sớm dừng ở trạng thái bế tắc. Giới nghiên cứu hiểu theo nhiều cách: có thể để người đọc tự nghĩ tiếp, có thể vì chính Socrates chưa có đáp án. Với người làm việc, bài học là một cuộc họp dừng ở câu hỏi rõ ràng vẫn hơn một cuộc họp chốt vội đáp án sai.