Câu quen thuộc “điều duy nhất ta biết là ta không biết gì” không có nguyên văn như vậy trong các tác phẩm cổ còn lại về Socrates. Gần nhất với nó là một đoạn trong Biện hộ (Apology) của Plato, nơi Socrates kể chuyện đi hỏi một chính khách nổi tiếng là thông thái rồi rút ra: cả hai có lẽ đều chẳng biết điều gì thật sự đáng giá, nhưng người kia tưởng mình biết trong khi không biết, còn Socrates không biết thì cũng không tưởng là mình biết. Nhờ chút khác biệt đó mà ông “khôn hơn” người kia một chút.
Như vậy ý tưởng là của Socrates theo lời Plato kể, còn câu chữ gọn gàng mà mạng xã hội hay dùng là một bản rút gọn của đời sau. Chỗ khác nhau không chỉ là chuyện câu chữ: bản rút gọn nghe như một lời tự hạ mình tuyệt đối, còn bản gốc nói về việc phân biệt điều mình biết với điều mình chỉ tưởng là biết. Đó là một kỹ năng tư duy cụ thể, tập được, và có ích ở bất cứ đâu có người phải ra quyết định.
Bối cảnh: phiên toà năm 399 TCN và lời sấm Delphi
Năm 399 TCN, Socrates khi ấy khoảng bảy mươi tuổi bị ba công dân Athens kiện ra toà với hai tội danh: không công nhận các vị thần mà thành bang công nhận, và làm hư hỏng thanh niên. Bồi thẩm đoàn gồm vài trăm công dân bỏ phiếu kết tội, rồi tuyên án tử. Ông uống thuốc độc cần (hemlock) trong tù, cảnh mà Plato thuật lại ở cuối tác phẩm Phaedo.
Biện hộ là bản Plato dựng lại bài nói của thầy mình trước toà. Cần nhớ ngay một điều: Socrates không viết gì cả. Ta biết về ông qua ba nguồn chính có cách nhìn rất khác nhau: các đối thoại của Plato, các hồi ký của Xenophon, và vở hài kịch Những đám mây của Aristophanes chế giễu ông khi ông còn sống. Vì vậy câu hỏi “Socrates lịch sử nghĩ gì” và “nhân vật Socrates trong Plato nói gì” là hai câu hỏi khác nhau mà giới nghiên cứu vẫn tranh luận.
Theo lời kể trong Biện hộ, một người bạn của Socrates là Chaerephon từng tới đền Delphi hỏi có ai khôn hơn Socrates không, và nhận câu trả lời là không. Socrates kể rằng ông bối rối vì tự thấy mình chẳng khôn ngoan gì, nên bắt đầu đi hỏi những người có tiếng là hiểu biết để kiểm lại câu trả lời ấy: chính khách, nhà thơ, thợ thủ công. Cuộc đi hỏi đó, theo ông, là nguồn gốc của những mối thù khiến ông bị đưa ra toà.
Ông rút ra điều gì từ những cuộc đi hỏi
Với chính khách: người được coi là thông thái nhất không trả lời nổi những câu hỏi cơ bản về chính điều mình tự nhận là giỏi, nhưng vẫn tin chắc mình hiểu. Ở đây Socrates nói ra ý tưởng trung tâm: không biết không phải là lỗi, tưởng mình biết khi không biết mới là lỗi.
Với nhà thơ: họ làm ra những câu thơ hay nhưng khi được hỏi thơ mình có nghĩa gì thì giải thích kém hơn cả người nghe. Socrates kết luận họ sáng tác nhờ một thứ năng khiếu hay cảm hứng chứ không nhờ hiểu biết có thể giải thích được, vậy mà lại tưởng mình hiểu biết cả những chuyện khác.
Với thợ thủ công: đây là nhóm duy nhất thật sự biết nhiều thứ mà Socrates không biết, tức tay nghề của họ. Nhưng vì giỏi nghề, họ tưởng mình cũng hiểu cả những chuyện lớn ngoài nghề, và cái tưởng ấy che mất phần hiểu biết thật.
Kết luận của Socrates: sự khôn ngoan của con người, nếu có, rất nhỏ; người khôn hơn cả là người nhận ra hiểu biết của mình chẳng đáng là bao. Chú ý rằng ông không nói “không ai biết gì”, cũng không nói “mọi ý kiến đều ngang nhau”. Ông thừa nhận thợ thủ công biết thật. Thứ ông nhắm tới là ranh giới giữa biết và tưởng biết.
Câu lưu truyền và bản gốc khác nhau ở đâu
Đặt bản lưu truyền cạnh nội dung đoạn văn trong Biện hộ sẽ thấy vì sao nên trích cẩn thận. Bảng dưới diễn ý bằng lời của bài viết, không chép bản dịch của dịch giả nào.
| Điểm so | Câu lưu truyền | Đoạn trong Biện hộ |
|---|---|---|
| Câu chữ | “Ta chỉ biết một điều là ta không biết gì” | Ta không biết, và cũng không tưởng là mình biết |
| Phạm vi | Không biết gì hết, tuyệt đối | Không biết điều thật sự đáng giá về đức hạnh, về sống tốt |
| Điểm nhấn | Tự hạ mình | So sánh với người tưởng mình biết |
| Hàm ý | Dễ bị đọc thành hoài nghi mọi thứ | Phân biệt hiểu biết thật với sự tự tin vô căn cứ |
| Nguồn | Không có nguyên văn trong tác phẩm cổ còn lại | Plato, Biện hộ, đoạn Socrates kể chuyện đi hỏi chính khách |
Nếu cần dẫn trong bài viết hay bài phát biểu, cách an toàn là viết “theo Plato kể trong Biện hộ, Socrates cho rằng…” rồi diễn ý, thay vì đặt câu rút gọn trong ngoặc kép như lời nguyên văn. Nhiều nhà nghiên cứu còn lưu ý rằng ở các đối thoại khác, Socrates vẫn tự tin khẳng định một số điều, chẳng hạn làm điều sai trái thì tệ hơn chịu điều sai trái. Vậy ông không phải người hoài nghi triệt để.
“Đời sống không được suy xét thì không đáng sống”
Cũng trong Biện hộ, sau khi bị kết tội, Socrates nói một câu được trích còn nhiều hơn: một đời sống không được suy xét thì không đáng để con người sống. Lần này câu trích khá sát bản gốc. Bối cảnh là toà gợi ý ông có thể đề xuất mức án nhẹ hơn, chẳng hạn đi lưu đày và im lặng. Ông từ chối vì im lặng nghĩa là thôi hỏi han, mà với ông đó chính là thứ làm đời sống có giá trị.
Hai câu này đi với nhau. “Biết mình không biết” là điểm xuất phát; “suy xét đời sống” là việc phải làm tiếp theo. Socrates không dừng lại ở chỗ thừa nhận mình dốt rồi thôi. Ông dùng sự thừa nhận ấy làm động lực để hỏi tiếp: lòng dũng cảm là gì, công bằng là gì, sống tốt là gì. Khiêm tốn trí tuệ theo nghĩa này không phải thụ động mà là một trạng thái tò mò có phương pháp.
Cũng nên đọc câu ấy với chút tỉnh táo. Nói rằng đời không suy xét “không đáng sống” là một lời rất mạnh, phát ra trong hoàn cảnh một người sắp chết vì chính lối sống của mình. Người hôm nay có thể lấy tinh thần của nó, tức thói quen tự hỏi mình đang sống vì điều gì, mà không cần coi thường những người không có thời gian ngồi triết lý.
Tập “biết mình không biết” trong học tập và công việc
Từ ý của Socrates có thể rút ra một quy trình tự kiểm nhỏ. Không có gì huyền bí, chỉ là cách tách “điều ta biết” khỏi “điều ta tưởng là biết” trước khi nói hoặc quyết.
- Viết ra khẳng định của mình bằng một câu. Ví dụ giả định: “Khách hàng bỏ đi vì giá cao.” Chưa viết ra được bằng một câu rõ ràng thì có lẽ bạn chưa thật sự có một quan điểm.
- Hỏi: mình biết điều này bằng cách nào? Từ số liệu, từ vài cuộc trò chuyện, từ cảm giác, hay từ điều người khác nói lại? Ghi nguồn bên cạnh.
- Tìm một trường hợp ngược. Có khách hàng nào bỏ đi dù giá không đổi không? Có nhóm nào ở lại dù giá tăng không? Một phản ví dụ chưa đủ bác bỏ, nhưng đủ để hạ mức tự tin.
- Gán mức chắc chắn. Chia ba nhóm: biết chắc, đoán có cơ sở, chưa biết. Cách chia đơn giản này đã đủ giúp cả nhóm thôi tranh cãi những điều không ai biết.
- Nói ra phần chưa biết. Trong cuộc họp, câu “phần này mình chưa có dữ liệu” không làm bạn yếu đi; nó cho người khác biết chỗ cần kiểm tra.
- Quay lại sau một thời gian. Đối chiếu dự đoán cũ với kết quả. Người hay đúng thường không phải người tự tin nhất, mà là người biết rõ mình hay sai ở đâu.
Tâm lý học hiện đại có nhiều nghiên cứu về sự tự tin thái quá và về hiện tượng người ít hiểu biết về một lĩnh vực lại hay đánh giá cao năng lực của mình ở lĩnh vực đó. Những phát hiện ấy không “chứng minh” Socrates đúng, nhưng cho thấy điều ông lo ngại là một khuynh hướng có thật của con người chứ không chỉ là chuyện của Athens xưa.
Những cách hiểu lệch nên tránh
Lệch thứ nhất: biến thành cái cớ để không học. “Đằng nào cũng chẳng ai biết gì” là đọc ngược Socrates. Ông thừa nhận không biết để rồi hỏi suốt đời, chứ không để buông.
Lệch thứ hai: coi mọi ý kiến đều ngang nhau. Socrates tôn trọng hiểu biết chuyên môn của thợ thủ công. Thứ ông thách thức là sự tự tin vượt quá phạm vi hiểu biết, không phải bản thân hiểu biết.
Lệch thứ ba: dùng như một lời khiêm tốn xã giao. Nói “mình chẳng biết gì đâu” rồi tiếp tục khẳng định chắc nịch mọi chuyện thì không phải khiêm tốn trí tuệ. Phép thử nằm ở hành vi: bạn có đổi ý khi gặp bằng chứng mới không.
Lệch thứ tư: thần tượng hoá Socrates. Ông cũng có những quan điểm gây tranh cãi, chẳng hạn ngờ vực nền dân chủ bốc thăm của Athens, và cách hỏi dồn người khác trước đám đông của ông từng khiến nhiều người bẽ mặt. Đọc ông để học cách nghĩ, không phải để có thêm một bức tượng.
Lệch thứ năm: gắn câu này cho Khổng Tử hay Lão Tử. Luận ngữ có câu Khổng Tử dạy Tử Lộ về việc biết thì nói biết, không biết thì nói không biết. Hai ý gần nhau nhưng là hai truyền thống độc lập; trộn tên tác giả là lỗi trích dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Socrates có thật sự tồn tại không?
Có. Ngoài Plato, Socrates còn được Xenophon và Aristophanes nhắc tới, và các sự kiện như phiên toà năm 399 TCN được nhiều nguồn cùng thời xác nhận. Điều còn tranh cãi không phải ông có tồn tại hay không, mà là tư tưởng nào là của chính ông, tư tưởng nào là của Plato đặt vào miệng ông.
Vì sao Socrates không tự viết sách?
Không có lời giải thích trực tiếp nào từ chính ông còn lại. Trong đối thoại Phaedrus, nhân vật Socrates của Plato bày tỏ nghi ngờ với chữ viết vì văn bản không trả lời được khi người đọc hỏi lại. Nhiều người dùng đoạn đó để giải thích, nhưng đó vẫn là lời trong một tác phẩm của Plato.
Câu “biết mình không biết” có liên quan đến câu “hãy tự biết mình” không?
Có liên quan về tinh thần. “Hãy tự biết mình” là một châm ngôn khắc ở Delphi từ trước Socrates, không phải câu ông nghĩ ra. Socrates trong các đối thoại của Plato nhiều lần nhắc tới châm ngôn ấy và hiểu nó theo hướng tự xét giới hạn hiểu biết của bản thân.
Dạy trẻ con tinh thần này thế nào cho hợp?
Cách dễ nhất là để chính người lớn làm mẫu: nói “bố mẹ chưa biết, mình cùng tìm hiểu nhé” khi con hỏi điều khó. Khen con khi con đổi ý vì có lý do mới, thay vì chỉ khen khi con trả lời đúng. Trẻ học thái độ với hiểu biết từ cách người lớn phản ứng với sai lầm.
Khiêm tốn trí tuệ có làm người lãnh đạo trông yếu đuối không?
Không nhất thiết. Điều khiến người lãnh đạo mất uy tín là dao động không lý do, chứ không phải thừa nhận điều mình chưa biết. Một người nói rõ phần nào chắc, phần nào cần kiểm thêm, rồi quyết định có trách nhiệm, thường được tin hơn người luôn tỏ ra biết hết.
Nên đọc tác phẩm nào trước để hiểu Socrates?
Bộ bốn đối thoại về những ngày cuối của ông thường được gợi ý cho người mới: Euthyphro, Biện hộ, Crito và Phaedo. Biện hộ ngắn và dễ đọc nhất. Chọn bản dịch có chú giải và lời giới thiệu về bối cảnh Athens sẽ giúp bạn khỏi hiểu lệch nhiều chỗ.