Một bản dịch sách cổ đáng tin thường có bốn dấu hiệu: dịch thẳng từ nguyên ngữ (Hán văn, Hy Lạp, Latinh) thay vì dịch lại qua tiếng Anh hay tiếng Pháp; in kèm nguyên văn hoặc ít nhất ghi rõ dựa trên văn bản gốc nào; tách bạch lời dịch, lời chú và lời bình; và có một lời dẫn nói rõ người dịch đã chọn cách hiểu nào ở những chỗ tranh cãi. Thiếu cả bốn thì bản dịch có thể vẫn đọc trôi, nhưng bạn không có cách nào biết chỗ nào là người xưa nói, chỗ nào là người dịch nói thay.
Cách kiểm nhanh nhất là đừng tin vào bìa sách hay lời giới thiệu, mà mở ba bản dịch khác nhau ở cùng một đoạn rồi đặt cạnh nhau. Phần dưới đi qua từng tiêu chí, cách so đoạn mẫu và những dấu hiệu nên dè chừng. Bài không xếp hạng bản dịch hay nhà sách nào, vì bản phù hợp còn tuỳ mục đích đọc của bạn.
Bốn tiêu chí cốt lõi của một bản dịch sách cổ
Dịch từ nguyên ngữ hay qua ngôn ngữ trung gian. Một bản Suy tưởng dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt đã đi qua hai lần chọn chữ: người dịch tiếng Anh chọn một cách hiểu, người dịch tiếng Việt chọn tiếp trên cách hiểu ấy. Sai lệch nhỏ cộng dồn. Bản dịch qua trung gian không hẳn là bản kém, nhưng người dịch nên nói rõ mình dựa trên bản nào, của ai, để người đọc biết đang đứng cách nguyên tác bao xa.
Có nguyên văn hoặc ghi rõ văn bản gốc. Với sách cổ Trung Hoa, văn bản gốc không phải chỉ có một. Đạo đức kinh có bản thông hành gắn với lời chú của Vương Bật, có bản gắn với Hà Thượng Công, và từ năm 1973 có thêm các bản viết trên lụa tìm thấy ở Mã Vương Đôi, trong đó phần Đức đứng trước phần Đạo. Bản dịch tốt cho biết mình theo bản nào; bản có in nguyên văn chữ Hán cho bạn tự kiểm.
Tách lời dịch, lời chú, lời bình. Nhiều bản dịch chen ý giải thích của người dịch thẳng vào câu dịch, làm câu dài ra và mượt hơn, nhưng xoá ranh giới giữa nguyên tác và diễn giải. Bản cẩn thận để câu dịch sát, rồi đặt phần giải thích ở chú thích hoặc in khác kiểu chữ. Bạn được quyền không đồng ý với lời bình mà vẫn giữ được câu gốc.
Lời dẫn nói rõ lựa chọn của người dịch. Người dịch nghiêm túc thường viết vài trang về văn bản gốc đã dùng, cách xử lý các khái niệm khó như nhân, đạo, đức, logos, virtus, và những đoạn mình hiểu khác số đông. Lời dẫn như vậy là dấu hiệu bạn đang cầm một công trình, không phải một bản chuyển ngữ vội.
Cách so ba bản dịch ở một đoạn mẫu
Chọn một đoạn ngắn mà bạn biết là nổi tiếng và khó, rồi đọc nó trong hai đến ba bản dịch. Với Đạo đức kinh, chương 1 là đoạn thử lý tưởng: câu mở đầu thường được phiên âm là "Đạo khả đạo, phi thường đạo; danh khả danh, phi thường danh". Chữ "đạo" thứ hai được hiểu là "nói ra", và cả câu thường được diễn là đạo mà nói ra được thì không phải đạo thường hằng. Cách mỗi bản xử lý chữ "thường", có giữ nguyên âm Hán Việt hay dịch thành "vĩnh cửu", "bất biến", có chú thích về bản Mã Vương Đôi dùng chữ khác hay không, cho bạn biết khá nhiều về độ cẩn thận của người dịch.
Với Luận ngữ, có thể thử câu "Quân tử bất khí" trong thiên Vi chính, nghĩa đen là người quân tử không phải cái đồ dùng. Bản dịch nào chỉ dịch đen mà không chú, bản nào chú rằng ý là không bó hẹp vào một công dụng, bản nào bình thêm về chuyện học chuyên sâu hay học rộng, đặt cạnh nhau là thấy ngay sự khác biệt giữa dịch và diễn giải.
Với Suy tưởng, thử một đoạn ở đầu quyển 2, nơi Marcus Aurelius dặn mình mỗi sáng hãy chuẩn bị tinh thần rằng sẽ gặp kẻ tọc mạch, kẻ vô ơn, kẻ kiêu ngạo. Bản dịch tốt giữ được giọng tự nhủ khô và ngắn của ông; bản dịch kém thường làm nó bay bổng như lời khuyên truyền cảm hứng. Sự khác nhau về giọng điệu là thứ không bìa sách nào ghi, nhưng đọc một đoạn là cảm được.
Bảng kiểm nhanh khi cầm một bản dịch
Lật sách trong mười phút và trả lời các câu dưới. Càng nhiều câu trả lời "có", bản dịch càng phù hợp để đọc kỹ; càng nhiều "không", càng nên coi nó là bản đọc làm quen.
| Câu hỏi | Tìm ở đâu | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Dịch từ ngôn ngữ nào? | Trang bản quyền, lời dẫn | Biết khoảng cách tới nguyên tác |
| Dựa trên văn bản gốc nào? | Lời dẫn, phụ lục | Sách cổ có nhiều dị bản |
| Có nguyên văn hoặc âm Hán Việt không? | Thân sách | Tự đối chiếu được câu then chốt |
| Chú thích tách khỏi câu dịch không? | Chân trang, cuối chương | Phân biệt người xưa nói và người dịch nói |
| Có ghi chỗ tranh luận không? | Chú thích | Không bị dắt vào một cách hiểu duy nhất |
| Có mục lục thiên, chương rõ không? | Đầu và cuối sách | Tra lại được khi trích dẫn |
| Là bản dịch đầy đủ hay tuyển chọn? | Lời dẫn, mục lục | Tuyển chọn dễ bỏ mất đoạn khó |
Một câu ít ai để ý nhưng rất có ích: bản dịch có giữ được số thiên, số chương theo cách đánh số phổ biến không. Nếu có, mỗi câu bạn chép lại đều tra được ở bản khác. Nếu người dịch tự cắt ghép, đánh số lại, việc trích dẫn về sau sẽ rất khó.
Những dấu hiệu nên dè chừng
Không có dấu hiệu nào dưới đây tự nó chứng minh bản dịch kém, nhưng gặp từ hai dấu hiệu trở lên thì nên tìm thêm bản khác để đối chiếu.
- Không ghi tên người dịch hoặc chỉ ghi "nhóm biên soạn", không nói dịch từ đâu.
- Câu dịch dài gấp đôi nguyên văn một cách đều đặn, dấu hiệu lời giải thích đã chen vào thân câu.
- Tiêu đề kiểu "bí quyết thành công từ…", cho thấy sách đã được dựng lại để phục vụ một thông điệp, không phải để chuyển ngữ.
- Mọi đoạn đều được dịch trơn tru, không có chú thích nào nói về chỗ khó. Văn bản hai nghìn năm tuổi không thể không có chỗ tối nghĩa.
- Thêm những câu không có trong các bản khác, thường là những câu quen thuộc trên mạng xã hội được gán cho tác giả.
- Không có thông tin tái bản, sửa chữa với một bản dịch đã lưu hành nhiều năm.
Ngược lại, cũng đừng loại một bản dịch chỉ vì dùng nhiều từ Hán Việt hay giọng văn cũ. Các bản dịch của thế hệ học giả trước thường sát chữ và có chú thích kỹ, chỉ là cần thêm chút kiên nhẫn với cách hành văn.
Mục đích đọc quyết định nên chọn kiểu bản dịch nào
Không có bản dịch tốt nhất cho mọi người. Nếu bạn đọc để làm quen, một bản dịch thoáng, văn trôi chảy, ít chú thích giúp bạn đi hết sách mà không nản. Nếu bạn đọc để suy nghĩ kỹ từng câu hay để trích dẫn, bạn cần bản sát chữ, có nguyên văn và chú thích. Nếu bạn dạy học hay viết, nên có ít nhất hai bản theo hai cách dịch khác nhau để thấy biên độ của cách hiểu.
Một cách làm thực tế là dùng hai bản cùng lúc: một bản dễ đọc để đi tiếp, một bản sát chữ để mở ra khi gặp câu quan trọng. Với sách cổ phương Tây, có thể thêm một bản tiếng Anh uy tín làm bản đối chiếu thứ ba nếu bạn đọc được, nhưng nhớ rằng đó cũng chỉ là một cách hiểu, không phải nguyên tác.
Ví dụ giả định: một giáo viên ngữ văn muốn dùng vài đoạn Luận ngữ cho tiết sinh hoạt lớp. Cô chọn một bản có nguyên văn và chú thích để chuẩn bị, nhưng khi đưa cho học sinh thì chép câu dịch dễ hiểu kèm ghi chú nguồn thiên, để học sinh nào tò mò có thể tự tra. Hai bản phục vụ hai việc khác nhau.
Khái niệm then chốt: chỗ bản dịch hay lệch nhất
Mỗi truyền thống cổ có vài chữ gánh cả hệ tư tưởng, và đó cũng là chỗ bản dịch dễ trượt nhất. Chữ "nhân" trong Luận ngữ có lúc được dịch là lòng thương người, có lúc là lòng nhân ái, có lúc là đức người. Không cách nào sai hẳn, nhưng chọn một chữ cố định cho cả cuốn sẽ làm mất những lần Khổng Tử trả lời mỗi học trò một kiểu khác nhau khi được hỏi nhân là gì. Bản dịch cẩn thận thường giữ nguyên âm "nhân" và giải thích ở chú thích, để người đọc tự thấy biên độ của chữ.
Chữ "đức" trong Đạo đức kinh còn khó hơn, vì nó không trùng với "đạo đức" theo nghĩa luân lý ngày nay mà gần với cái năng lực, cái khí chất tự nhiên mà một vật có được khi thuận theo đạo. Dịch "đức" thành "đạo đức" là dịch theo nghĩa hiện đại và kéo Lão Tử về phía một nhà luân lý học, điều nhiều học giả không đồng ý.
Ở phía Hy Lạp, chữ "logos" của khắc kỷ có thể dịch là lý trí, lý tính, quy luật, lời. Chữ "apatheia" hay bị chuyển thành "vô cảm", trong khi ý của các nhà khắc kỷ là không bị những cảm xúc sai lệch chi phối, chứ không phải không cảm thấy gì. Một bản dịch dùng chữ "vô cảm" mà không chú thích có thể khiến người đọc hiểu khắc kỷ thành lạnh lùng, đúng cái hiểu lầm phổ biến nhất về trường phái này.
Khi chọn bản dịch, hãy tra trước cách nó xử lý hai ba khái niệm then chốt của sách. Đó là phép thử nhanh và nói lên nhiều điều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bản dịch cũ và bản dịch mới, nên chọn bản nào?
Năm xuất bản không quyết định chất lượng. Bản cũ thường sát chữ, nhiều chú thích Hán Việt; bản mới có thể cập nhật những phát hiện văn bản mới như các bản trên lụa hay thẻ tre được khai quật. Nên xem lời dẫn để biết bản mới có thật sự dựa trên nghiên cứu mới hay chỉ là chuyển ngữ lại cho dễ đọc.
Đọc bản dịch tiếng Anh có tốt hơn bản tiếng Việt không?
Không hẳn. Với sách cổ Trung Hoa, bản tiếng Việt dịch thẳng từ Hán văn có lợi thế vì giữ được nhiều từ Hán Việt gần với chữ gốc. Bản tiếng Anh hữu ích khi bạn muốn thấy cách học giới phương Tây hiểu một đoạn. Lý tưởng là có một bản tiếng Việt sát chữ và một bản ngoại ngữ để đối chiếu.
Có nên đọc những cuốn tuyển chọn lời hay của Khổng Tử, Lão Tử không?
Dùng được như lối vào, nhưng nên kiểm từng câu với bản đầy đủ. Tuyển tập hay cắt câu khỏi đoạn, bỏ mất ngữ cảnh và đôi khi đưa vào những câu không có trong nguyên tác. Một tuyển tập đáng tin sẽ ghi rõ mỗi câu thuộc thiên nào, chương nào.
Làm sao biết một câu trong bản dịch có thật trong nguyên tác?
Tra theo số thiên, số chương ở một bản thứ hai, tốt nhất là bản có in nguyên văn. Nếu câu ấy không có ghi nguồn, hoặc tìm ở mọi bản đầy đủ đều không thấy, khả năng cao đó là lời diễn giải hay câu gán ghép. Khi đó nên trích như lời của người dịch, không phải của tác giả.
Bản dịch thơ hoá Đạo đức kinh có đáng đọc không?
Đáng đọc để cảm nhịp điệu, vì nguyên văn có vần và nhịp. Nhưng thơ hoá buộc người dịch thêm, bớt chữ để vừa vần, nên không dùng được làm bản để trích dẫn hay suy luận từng chữ. Đọc kèm một bản văn xuôi sát chữ là cách cân bằng.
Có cần đọc lời dẫn của người dịch không, hay đọc thẳng vào sách?
Nên đọc lời dẫn, ít nhất phần nói về văn bản gốc và cách dịch các khái niệm then chốt. Đó là chỗ người dịch thú nhận những lựa chọn của mình. Biết họ dịch chữ nhân hay chữ đức thế nào ngay từ đầu giúp bạn không hiểu lệch suốt cả cuốn.