Người mới đọc sách kinh điển nên bắt đầu bằng văn bản ngắn, chia thành đoạn nhỏ và nói về chuyện đời thường: Luận ngữ của Khổng Tử, Cẩm nang của Epictetus, Suy tưởng của Marcus Aurelius, rồi tới Đạo đức kinh, Tôn Tử binh pháp, và ở phía Việt là Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo. Những cuốn này đọc được từng mẩu năm phút, mỗi mẩu tự đứng một mình, nên không đòi bạn phải nắm cả hệ thống trước khi hiểu một câu.
Điều làm người mới bỏ cuộc hiếm khi là vì kinh điển quá sâu. Thường là vì chọn sai cửa vào: mở Kinh Dịch hay bộ Cộng hoà của Plato đầu tiên, gặp ngay hệ thuật ngữ dày đặc và lớp chú giải chồng chéo, đọc ba trang thì gấp sách. Dưới đây là lộ trình gợi ý theo ba hướng, kèm nhịp đọc, cách ghi và danh sách những cuốn nên để dành cho năm thứ hai.
Vì sao nên mở đầu bằng văn bản ngắn và gần đời sống
Kinh điển của thế giới cổ phần lớn không được viết ra như một cuốn sách liền mạch theo nghĩa ngày nay. Luận ngữ là tập hợp lời Khổng Tử và học trò do môn đệ và các thế hệ sau ghi lại, xếp thành hai mươi thiên, mỗi thiên gồm nhiều đoạn ngắn có khi chỉ một câu. Cẩm nang của Epictetus là bản tóm lược bài giảng do học trò Arrian soạn, chỉ vài chục đoạn. Suy tưởng là sổ ghi chép riêng của một hoàng đế, viết cho chính ông, không có ý xuất bản. Chính hình thức rời rạc đó lại là lợi thế cho người mới: bạn có thể dừng sau mỗi đoạn mà không đứt mạch.
Lý do thứ hai là sự gần gũi. Những văn bản này bàn chuyện học, chuyện giận, chuyện làm việc với người khác, chuyện mất mát, chuyện tiền bạc. Bạn đọc một câu về việc "người quân tử thẹn vì lời nói vượt quá việc làm" và lập tức nghĩ tới một cuộc họp tuần trước. Cái móc vào đời sống ấy giữ người đọc ở lại lâu hơn mọi lời khuyên về kỷ luật đọc sách.
Ngược lại, những văn bản có hệ thống khái niệm chặt, như Siêu hình học của Aristotle hay Kinh Dịch với tầng tầng lớp lớp chú giải, đòi người đọc phải có sẵn khung để treo từng ý. Đọc chúng trước khi có khung giống như vào giữa một cuộc tranh luận đã kéo dài hai nghìn năm mà không ai giới thiệu ai đang nói. Chúng đáng đọc, nhưng đọc sau sẽ thấy nhiều hơn.
Ba cửa vào: phương Đông, phương Tây và cổ nhân Việt
Cửa phương Đông: Luận ngữ trước, Đạo đức kinh sau. Luận ngữ mở ra bằng câu "học mà thường ôn tập, chẳng cũng vui sao", và suốt hai mươi thiên xoay quanh việc học, cách cư xử, cách làm việc công. Đạo đức kinh ngắn hơn nhiều, khoảng năm nghìn chữ, chia thành tám mươi mốt chương trong bản phổ biến, nhưng mỗi chương nén chặt và đa nghĩa, đọc sau Luận ngữ sẽ thấy rõ hai lối nghĩ đối thoại với nhau. Tôn Tử binh pháp mười ba thiên là lựa chọn thứ ba cho người làm kinh doanh hay quản lý, vì ngắn, có cấu trúc và nhiều ý dùng được ngay.
Cửa phương Tây: khắc kỷ trước, Plato sau. Cẩm nang của Epictetus mở bằng ý phân biệt điều trong tầm tay và điều ngoài tầm tay, một đoạn đọc trong hai phút nhưng nghĩ được cả tuần. Tiếp theo là Suy tưởng của Marcus Aurelius, mười hai quyển ghi chép, rồi một vài lá trong Thư gửi Lucilius của Seneca. Khi đã quen giọng triết học cổ, bạn mới chuyển sang Plato bằng cuốn ngắn nhất và dễ nhất: phần Socrates tự biện trước toà, chứ chưa vội tới Cộng hoà.
Cửa cổ nhân Việt: văn bản ngắn có bối cảnh rõ. Hịch tướng sĩ của Trần Hưng Đạo và Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi là hai văn bản ngắn, có hoàn cảnh ra đời cụ thể, có nhiều bản dịch tốt và đã quen từ nhà trường. Đọc lại khi trưởng thành, với câu hỏi "người viết muốn thuyết phục ai, bằng lý lẽ gì", bạn sẽ thấy một tầng mà hồi đi học chưa để ý. Sau đó có thể tìm đọc Quốc âm thi tập để thấy Nguyễn Trãi trong đời thường, khác với giọng hùng văn.
Chọn một cửa, đi hết một vòng rồi mới đổi. Cách đọc nhảy cóc, mỗi tuần một cuốn của một nền văn hoá khác, cho cảm giác rộng nhưng để lại rất ít. Đi hết một cửa trong ba đến sáu tháng, bạn sẽ có một hệ từ vựng, một lối nghĩ làm điểm tựa để so sánh khi mở cửa thứ hai.
Bảng lộ trình gợi ý cho năm đầu
Bảng dưới sắp xếp theo thứ tự nên đọc trong từng hướng. Độ dài và độ khó là ước lượng cho người đọc bản dịch có chú thích, không phải đọc nguyên văn.
| Văn bản | Độ dài | Độ khó với người mới | Nên đọc kèm |
|---|---|---|---|
| Luận ngữ | 20 thiên, nhiều đoạn rất ngắn | Dễ vào, khó hiểu sâu | Một bản có nguyên văn, âm Hán Việt và chú thích |
| Đạo đức kinh | Khoảng 5.000 chữ, 81 chương | Ngắn nhưng đa nghĩa | Hai bản dịch để so sánh từng chương |
| Tôn Tử binh pháp | 13 thiên | Vừa phải, cấu trúc rõ | Một bản có lời chú của các nhà chú giải xưa |
| Cẩm nang Epictetus | Vài chục đoạn ngắn | Dễ | Đọc lại nhiều lần, mỗi lần một đoạn |
| Suy tưởng | 12 quyển ghi chép | Dễ đọc, lặp ý nhiều | Đọc chậm, chọn đoạn ghi lại |
| Socrates tự biện (Plato) | Một đối thoại ngắn | Vừa phải | Tóm tắt bối cảnh phiên toà năm 399 TCN |
| Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo | Mỗi bài vài trang | Dễ nếu có chú thích điển cố | Ghi chú hoàn cảnh lịch sử |
Các văn bản dài hơn trong cùng truyền thống, như Mạnh Tử bảy thiên hay Trang Tử ba mươi ba thiên theo bản Quách Tượng, nên đọc khi đã đi hết một cuốn ngắn ở hàng trên. Riêng Trang Tử, phần nội thiên bảy thiên thường được coi là gần với chính Trang Tử nhất, nên bắt đầu ở đó.
Nhịp đọc và cách ghi chép để không bỏ giữa chừng
Kinh điển không đọc theo kiểu tiểu thuyết, càng không đọc theo kiểu chạy chỉ tiêu số trang. Một nhịp đều đặn, mỗi ngày ít nhưng liên tục, cho kết quả tốt hơn những buổi đọc dồn cuối tuần.
- Mỗi ngày một đến ba đoạn. Với Luận ngữ hay Cẩm nang, ba đoạn mất chừng mười phút. Phần còn lại của thời gian dành để nghĩ, không phải để đọc thêm.
- Chép tay đoạn mình dừng lâu nhất. Chép kèm tên thiên hoặc số chương để sau này tra lại được nguyên văn, đừng chép trơn câu dịch mà không ghi chỗ.
- Viết một dòng "câu này áp vào đâu". Một tình huống thật trong tuần, ở nhà hay ở chỗ làm. Không có tình huống nào thì ghi là chưa thấy, cũng là một thông tin.
- Ghi thắc mắc, đừng vội tra. Những chỗ khó hiểu để nguyên một tuần, nhiều khi đoạn sau giải thích đoạn trước. Hết tuần mới mở phần chú giải.
- Cuối tháng đọc lại sổ ghi. Bạn sẽ thấy vài câu cứ quay lại nhiều lần; đó là những câu đang thật sự làm việc với mình, đáng đọc thêm chú giải và bản dịch khác.
Nhịp này chậm hơn nhiều so với kỳ vọng thường thấy. Đọc xong Luận ngữ theo cách đó mất vài tháng. Nhưng người đọc kinh điển lâu năm đều nhận ra rằng đọc chậm một lần có ích hơn đọc lướt ba lần.
Những cuốn nên để dành cho năm thứ hai
Kinh Dịch đứng đầu danh sách nên để sau. Văn bản gốc gồm các quẻ và lời quẻ rất ngắn, phần lớn ý nghĩa nằm ở lớp Thập dực và hàng nghìn năm chú giải về sau. Đọc khi chưa quen văn Hán cổ, người đọc dễ hoặc thấy rỗng, hoặc bị cuốn sang lối đọc đoán vận may chứ không phải lối đọc triết học. Hãy đọc nó khi đã có nền từ Luận ngữ và Đạo đức kinh.
Cộng hoà của Plato và Đạo đức học Nicomachean của Aristotle cũng nên chờ. Đó là những công trình dài, lập luận nối nhau qua nhiều quyển, bỏ một quyển là mất mạch. Hàn Phi Tử với năm mươi lăm thiên cũng vậy: đọc vài thiên tiêu biểu thì được, đọc trọn từ đầu khi chưa biết bối cảnh Chiến Quốc thì dễ chán.
Cuối cùng là những tuyển tập kiểu "một nghìn lời hay của người xưa". Chúng tiện để lật, nhưng tách câu khỏi văn cảnh, nhiều câu không ghi nguồn, có câu không có trong nguyên tác. Dùng chúng như mục lục để tìm đường về văn bản gốc, không dùng như sách để đọc kinh điển.
Sai lầm hay gặp của người mới đọc
Tìm câu hay thay vì đọc cả đoạn. Một câu trích tách khỏi đoạn có thể mang nghĩa ngược với ý người nói. Thói quen đọc hết đoạn trước và sau câu mình thích là cách phòng ngừa rẻ nhất.
Đọc bản tóm tắt rồi tưởng đã đọc sách. Bản tóm tắt cho biết sách nói gì, nhưng không cho bạn trải nghiệm cách người xưa lập luận, ví dụ, ngập ngừng. Phần giá trị nhất của kinh điển thường nằm trong chính những chỗ ngập ngừng ấy.
Coi mọi câu đều đúng vì là của người xưa. Kinh điển chứa cả những quan niệm đã lỗi thời về phụ nữ, về tôn ti, về hình phạt. Đọc kinh điển tốt nghĩa là đọc với sự tôn trọng nhưng có phán xét, không phải chép nguyên vào đời mình.
Đọc một mình mãi. Một nhóm ba bốn người cùng đọc một thiên mỗi tuần, gặp nhau bàn nửa giờ, giúp mỗi người thấy những cách hiểu mình không nghĩ tới. Nhóm đọc kiểu này có thể tổ chức ở cơ quan, ở lớp, hay giữa bạn bè.
Đọc kinh điển để làm gì: đặt câu hỏi trước khi mở sách
Người đọc bền nhất thường mang theo một câu hỏi thật. Một trưởng nhóm mới lên chức muốn biết nên đối xử với người cũ ra sao; một phụ huynh muốn biết dạy con tự trọng mà không kiêu; một người vừa mất việc muốn giữ bình tĩnh. Câu hỏi biến việc đọc thành cuộc đối thoại: bạn đọc Luận ngữ để xem Khổng Tử trả lời học trò về cách dùng người, đọc Epictetus để xem ông chia việc nào mình làm được, việc nào không.
Câu hỏi cũng giúp bạn chọn đoạn nào đọc kỹ, đoạn nào lướt. Không phải đoạn nào của kinh điển cũng quan trọng như nhau với mọi người. Một số đoạn trong Luận ngữ bàn lễ nghi cung đình thời Xuân Thu, đọc để biết là đủ. Một số đoạn trong Suy tưởng lặp lại cùng một ý về cái chết nhiều lần, vì đó là cách Marcus tự nhắc mình. Có câu hỏi trong đầu, bạn sẽ nhận ra đoạn nào đang nói với mình.
Cuối cùng, đọc kinh điển không nhằm trích được nhiều câu hay khi nói chuyện. Người đọc lâu năm thường trích ít hơn chứ không nhiều hơn, vì họ biết mỗi câu đứng trong một văn cảnh và một thời đại riêng. Thứ đọng lại là một lối nghĩ, không phải một kho danh ngôn.
Câu hỏi thường gặp
Không biết chữ Hán thì có đọc được kinh điển phương Đông không?
Được. Phần lớn người đọc ngày nay tiếp cận qua bản dịch. Điều nên làm là chọn bản có in kèm nguyên văn và âm Hán Việt, để khi một câu quan trọng có nhiều cách hiểu, bạn vẫn thấy được chữ gốc và tự so với chú thích. Dần dần bạn sẽ nhận ra một số chữ then chốt như nhân, lễ, đạo, đức mà không cần học chữ Hán bài bản.
Nên đọc kinh điển phương Đông hay phương Tây trước?
Không có thứ tự bắt buộc. Nên bắt đầu ở phía gần với câu hỏi bạn đang có. Người đang loay hoay với cảm xúc, áp lực thường thấy khắc kỷ vào nhanh. Người quan tâm cách cư xử, học tập, quản lý người thường thấy Luận ngữ gần. Điều quan trọng là đi hết một cửa trước khi mở cửa thứ hai.
Một tháng nên đọc bao nhiêu trang kinh điển?
Không nên đặt chỉ tiêu trang. Với văn bản dạng đoạn ngắn, mỗi ngày một đến ba đoạn là nhịp bền. Đo tiến bộ bằng số đoạn bạn đã ghi chép và nghĩ tới trong đời sống, không bằng số trang đã lật. Đọc nhanh kinh điển thường để lại rất ít sau vài tuần.
Học sinh trung học có nên đọc Luận ngữ hay Suy tưởng không?
Có thể, với một người lớn đọc cùng. Học sinh nên đọc từng đoạn chọn lọc, kèm câu hỏi thảo luận như câu này đúng với bạn ở trường không, chỗ nào bạn không đồng ý. Tránh bắt học sinh học thuộc lòng như bài giảng đạo đức, vì cách đó làm các em xa kinh điển hơn là gần.
Nghe sách nói kinh điển có thay được đọc sách giấy không?
Nghe giúp làm quen giọng văn và giữ nhịp khi bận, nhưng khó dừng lại ở một câu, khó so nguyên văn với chú thích. Cách kết hợp hợp lý là nghe một lượt để có cảm giác chung, rồi đọc chậm bản giấy hoặc bản điện tử ở những đoạn đã chạm tới mình.
Có nên đọc sách giải thích về kinh điển trước khi đọc nguyên tác không?
Một cuốn dẫn nhập ngắn về bối cảnh và tác giả là có ích, nhất là với văn bản cổ Trung Hoa. Nhưng đừng đọc quá nhiều sách bình luận trước, vì bạn sẽ đọc nguyên tác qua lăng kính của người khác. Đọc nguyên tác trước, sách bình luận sau, sẽ giúp bạn có ý kiến riêng để đối chiếu.