Dạy con bằng câu chuyện cổ có hiệu quả khi cha mẹ kể ngắn, không chốt bằng bài học, rồi hỏi con những câu mở để con tự rút ra điều đáng nghĩ. Một câu chuyện như Tư Mã Quang đập chum cứu bạn hay Khổng Dung bốn tuổi biết nhường lê đọng lại lâu hơn mọi lời răn, vì trẻ nhớ hình ảnh và hành động, không nhớ khẩu hiệu. Nhưng cũng chính chuyện cổ có thể dạy sai nếu kể nguyên văn những chuyện mang quan niệm đã lỗi thời.
Phần dưới gợi ý cách chọn chuyện theo tuổi, cách kể, bộ câu hỏi sau khi kể, những chuyện nên sửa hoặc bỏ, và cách nói thật với con khi một chuyện là giai thoại chứ không phải sử. Các tình huống minh hoạ đều là ví dụ giả định.
Vì sao chuyện kể dạy được điều mà lời răn không làm được
Lời răn "phải trung thực" đến với trẻ như một mệnh lệnh trừu tượng. Một câu chuyện thì cho trẻ thấy một người cụ thể, trong một tình huống cụ thể, phải chọn và chịu hậu quả của lựa chọn. Trẻ tự đặt mình vào vị trí nhân vật, và chính sự tự đặt mình ấy là lúc việc học diễn ra. Đó là lý do mọi nền văn hoá đều dùng chuyện kể để truyền lại giá trị, từ ngụ ngôn Aesop tới các tập chuyện gương sáng phương Đông.
Nhưng không phải câu chuyện nào cũng có tác dụng như nhau. Một nghiên cứu năm 2014 của nhóm nhà tâm lý học Kang Lee cho trẻ từ ba đến bảy tuổi nghe các chuyện quen thuộc về sự trung thực rồi đo xem trẻ có nói thật trong một tình huống thử nghiệm hay không. Chuyện kể nhấn vào việc nhân vật được khen vì nhận lỗi giúp trẻ nói thật nhiều hơn, trong khi những chuyện nhấn vào hình phạt cho kẻ nói dối không cho thấy hiệu quả tương tự. Một nghiên cứu không đủ để kết luận mọi thứ, nhưng nó gợi ý rằng chuyện cho trẻ thấy cái lợi của việc làm đúng có thể hiệu quả hơn chuyện dọa trẻ bằng hậu quả của việc làm sai.
Điều này đáng nhớ khi chọn chuyện cổ, vì kho chuyện xưa có không ít chuyện răn đe bằng sự trừng phạt. Ưu tiên những chuyện có nhân vật làm điều tốt một cách chủ động, sáng tạo, hơn là những chuyện kẻ xấu bị trả giá.
Chọn chuyện theo tuổi của con
Cùng một câu chuyện có thể kể cho nhiều lứa tuổi, chỉ khác độ dài và câu hỏi đi kèm. Bảng dưới là gợi ý, không phải quy định.
| Tuổi | Kiểu chuyện hợp | Ví dụ | Câu hỏi nên dùng |
|---|---|---|---|
| 3–5 tuổi | Chuyện rất ngắn, một hành động rõ | Khổng Dung nhường lê cho anh | Nếu là con, con chọn quả nào? Vì sao? |
| 6–8 tuổi | Chuyện có tình huống khó và cách giải | Tư Mã Quang đập chum cứu bạn | Còn cách nào khác để cứu bạn không? |
| 9–11 tuổi | Giai thoại về trí thông minh, tính kiên trì | Tào Xung cân voi | Chuyện này có thể xảy ra thật không? Kiểm thế nào? |
| 12–15 tuổi | Chuyện có tranh luận đạo đức | Một vài chuyện trong Nhị thập tứ hiếu | Nhân vật làm vậy là đúng hay sai? Hôm nay con nghĩ sao? |
| Từ 15 tuổi | Đoạn trích kinh điển ngắn kèm bối cảnh | Một đoạn Luận ngữ, Suy tưởng | Câu này còn đúng với con không, chỗ nào không? |
Chuyện Khổng Dung nhường lê đã đi vào Tam tự kinh với câu "Dung tứ tuế, năng nhượng lê", tức Khổng Dung bốn tuổi biết nhường quả lê. Chuyện Tư Mã Quang lúc nhỏ lấy đá đập vỡ chum để cứu bạn rơi vào trong được chép trong sử nhà Tống. Cả hai ngắn, một hành động rõ, rất hợp để mở đầu.
Kể thế nào: năm nguyên tắc
Kể ngắn hơn bạn nghĩ. Với trẻ nhỏ, một chuyện cổ kể trong hai ba phút là đủ. Bỏ tên đất, tên triều đại nếu không cần, giữ lại nhân vật, tình huống và hành động. Chi tiết lịch sử có thể bổ sung khi con lớn hơn và tò mò hỏi.
Dừng ở chỗ nhân vật phải chọn. Trước khi kể đoạn nhân vật làm gì, hãy dừng và hỏi "nếu là con, con làm gì". Câu trả lời của con thường thú vị hơn kết thúc của chuyện, và cho bạn biết con đang nghĩ gì.
Không chốt bằng bài học. Câu "vậy con thấy đấy, phải biết nhường nhịn" biến câu chuyện thành bài giảng, và trẻ lớn sẽ thôi lắng nghe. Để con tự nói ra điều con rút được, kể cả khi điều đó khác điều bạn định dạy.
Cho phép con phản biện. Nếu con nói "con không nhường lê đâu, con thích quả to", đừng vội sửa. Hỏi tiếp "thế nếu anh cũng thích quả to thì sao". Cuộc trò chuyện sau đó mới là bài học thật về sự công bằng và nhường nhịn.
Nối vào đời của con. Một chuyện cổ chỉ sống khi gặp một tình huống ở trường, ở nhà. Khi con tranh đồ chơi với em, nhắc nhẹ tên chuyện cũ là đủ, không cần kể lại. Dần dần chuyện trở thành một mã chung trong gia đình.
Bộ câu hỏi dùng được sau hầu hết các chuyện
Những câu dưới đây không có đáp án đúng sai. Mục đích là để con nói, cha mẹ nghe và hỏi tiếp.
- Trong chuyện, con thích ai nhất? Vì sao?
- Nhân vật đó có thể làm khác đi không? Nếu làm khác thì chuyện sẽ ra sao?
- Có lúc nào con gặp chuyện giống vậy chưa?
- Nếu con là người bạn rơi vào chum, con muốn bạn mình làm gì?
- Chuyện này xảy ra từ rất lâu rồi. Bây giờ còn có chuyện giống vậy không?
- Có chỗ nào trong chuyện con thấy không đúng, hoặc không công bằng không?
- Nếu được làm lại, con sẽ kể chuyện này cho ai nghe, và con muốn người đó nhớ điều gì?
Đừng hỏi hết các câu một lúc. Chọn một hai câu hợp với chuyện vừa kể, phần còn lại để dành cho lần sau. Trẻ nhỏ thường trả lời rất ngắn hoặc lạc đề; điều đó bình thường, vì mục đích là tạo thói quen nghĩ về câu chuyện chứ không phải thu được câu trả lời hay.
Câu hỏi về chỗ không đúng, không công bằng đặc biệt quan trọng. Nó dạy con rằng chuyện xưa đáng nghe nhưng không phải điều gì trong đó cũng đúng, và con được phép nghĩ khác. Đó là bước đầu của cách đọc lời xưa một cách tỉnh táo.
Chuyện cổ không nên kể nguyên văn
Nhị thập tứ hiếu, tập hai mươi bốn chuyện về lòng hiếu thảo, từng rất phổ biến ở Việt Nam, có bản diễn Nôm của Lý Văn Phức. Trong đó có những chuyện vẫn cảm động, như con cái chăm cha mẹ ốm. Nhưng cũng có chuyện Quách Cự vì nghèo, sợ không đủ nuôi mẹ nên định chôn con mình, đào đất thì được hũ vàng. Kể chuyện này nguyên văn cho một đứa trẻ hôm nay là gửi đi thông điệp rằng mạng sống của đứa con có thể hy sinh vì chữ hiếu, điều không cha mẹ nào thật sự muốn dạy. Chuyện Ngô Mãnh cởi trần cho muỗi đốt để muỗi không đốt cha mẹ cũng vậy: tấm lòng đáng quý, cách làm thì không nên khuyến khích.
Với những chuyện như thế, có ba lựa chọn. Một là không kể. Hai là chỉ kể cho trẻ lớn, như một tư liệu để bàn: người xưa coi trọng chữ hiếu tới mức nào, và vì sao hôm nay ta không còn nghĩ như vậy. Ba là kể lại có chỉnh sửa và nói rõ là đã sửa. Điều không nên làm là kể nguyên văn rồi chốt bằng câu "phải hiếu thảo như vậy".
Những chuyện mang quan niệm trọng nam khinh nữ, đề cao sự phục tùng tuyệt đối hay chấp nhận bạo lực như một phần của giáo dục cũng cần cùng cách xử lý. Kho chuyện cổ đủ rộng để bạn chọn được chuyện tốt mà không cần đến những chuyện này.
Giai thoại hay sử thật: nói thật với con
Nhiều chuyện cổ là giai thoại, tức là chuyện được truyền miệng hay chép lại mà độ xác thực không chắc chắn. Chuyện Tào Xung, con trai Tào Tháo, nghĩ ra cách cân voi bằng thuyền được chép trong Tam quốc chí, nhưng một số nhà nghiên cứu từng đặt câu hỏi về độ tin cậy của chi tiết này. Ở Việt Nam, giai thoại Lương Thế Vinh lúc nhỏ đổ nước vào hố để lấy quả bưởi nổi lên rất quen thuộc, nhưng chưa rõ chép sớm nhất ở đâu.
Không có gì sai khi kể giai thoại, miễn là bạn nói thật với con khi con đủ lớn để hiểu: đây là chuyện người ta kể về ông ấy, chưa chắc đã xảy ra đúng như vậy. Cách nói này dạy con hai điều cùng lúc: giá trị của câu chuyện nằm ở ý tưởng chứ không chỉ ở sự kiện, và cần biết phân biệt chuyện kể với sử liệu. Một đứa trẻ quen với sự phân biệt này sẽ ít bị cuốn theo những câu chuyện được gán cho người nổi tiếng trên mạng khi lớn lên.
Ví dụ giả định: một bé mười tuổi hỏi "chuyện Tào Xung có thật không hả mẹ". Thay vì trả lời "có", người mẹ nói "sách sử có chép, nhưng có người nghi. Con thử nghĩ xem, muốn cân voi bằng thuyền thì cần những gì". Câu hỏi lịch sử biến thành bài toán vật lý, và đứa trẻ học được cả hai.
Ví dụ giả định: một buổi tối kể chuyện Tư Mã Quang
Một người bố kể cho con gái bảy tuổi: ngày xưa có một nhóm bạn nhỏ chơi trong sân, có một cái chum nước rất to. Một bạn trèo lên miệng chum, trượt chân rơi vào trong. Các bạn khác hoảng sợ chạy đi gọi người lớn. Tới đây ông dừng lại và hỏi: nếu là con, con làm gì. Cô bé nghĩ một lúc rồi bảo con sẽ tìm cái thang thả xuống. Người bố gật đầu, hỏi tiếp: nhưng chum cao quá, bạn ở dưới nước sắp ngạt rồi, có cách nào nhanh hơn không.
Sau vài câu qua lại, ông mới kể tiếp: cậu bé Tư Mã Quang nhặt một hòn đá đập vỡ chum, nước chảy ra và bạn được cứu. Cô bé phản đối: thế cái chum thì sao, mẹ sẽ mắng. Người bố không gạt đi mà hỏi: con nghĩ cái chum quan trọng hơn hay bạn quan trọng hơn. Câu chuyện kết thúc ở đó, không có câu chốt nào về lòng dũng cảm hay sự nhanh trí.
Điều cô bé mang theo sau buổi tối ấy không phải một khẩu hiệu, mà là một lần tự cân nhắc giữa đồ vật và con người, giữa cách an toàn mà chậm và cách nhanh mà phải hy sinh một thứ. Đó là điều chuyện cổ làm tốt nhất khi được kể đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng chuyện cổ để dạy con thay cho sách truyện hiện đại không?
Không cần thay, nên dùng song song. Chuyện cổ cho con một kho hình ảnh văn hoá chung với ông bà và cộng đồng, sách hiện đại cho con những tình huống gần đời sống hôm nay. Kết hợp cả hai, con thấy được rằng nhiều câu hỏi về cách sống không thay đổi, chỉ hoàn cảnh là khác.
Con hỏi những câu cha mẹ không trả lời được về chuyện cổ thì sao?
Nói thật là chưa biết và cùng con tìm. Một câu trả lời kiểu "bố cũng không chắc, mình tra thử nhé" dạy con nhiều hơn một câu trả lời bịa cho xong. Với chuyện cổ Trung Hoa hay Việt Nam, nhiều chi tiết vốn đã không chắc chắn, nên thừa nhận điều đó là trung thực với cả con lẫn với chuyện.
Có nên bắt con học thuộc các câu trong Tam tự kinh, Minh tâm bảo giám không?
Học thuộc vài câu ngắn có ích cho trí nhớ và vốn từ, nhưng nên đi kèm giải thích và thảo luận. Học thuộc mà không hiểu dễ biến lời xưa thành khẩu hiệu. Ngoài ra, những tập sách này có câu đã lỗi thời, cha mẹ nên đọc trước và chọn lọc.
Kể chuyện cổ có ích cho trẻ tuổi teen không, hay chỉ cho trẻ nhỏ?
Có ích, nhưng cách dùng khác. Với trẻ tuổi teen, chuyện cổ là chất liệu tranh luận: nhân vật đúng hay sai, hoàn cảnh xưa khác nay thế nào. Trẻ lớn thường hứng thú khi được mời phản biện người xưa, và qua đó tập lập luận, không phải chỉ nghe kể.
Làm sao để chuyện cổ không trở thành bài giảng đạo đức khô khan?
Kể ngắn, dừng ở chỗ nhân vật phải chọn, hỏi con nghĩ gì, và chấp nhận câu trả lời khác ý mình. Tránh kết bằng câu "vậy nên con phải". Nếu muốn nhấn một giá trị, để nó tự hiện ra trong chính cuộc trò chuyện thay vì tuyên bố ở cuối.
Nên kể chuyện cổ vào lúc nào trong ngày?
Lúc con thư thả và gần gũi với bạn nhất, như trước giờ ngủ, trên đường đi học hay trong bữa cơm. Tránh kể ngay sau khi con vừa mắc lỗi, vì lúc đó câu chuyện dễ bị con hiểu là lời trách khéo. Chuyện cổ hợp nhất khi là một cuộc trò chuyện, không phải một hình phạt.