Một số lời dạy xưa đã lỗi thời vì chúng sinh ra trong xã hội nông nghiệp, gia trưởng và quân chủ, nơi phụ nữ lệ thuộc nam giới, con cái phục tùng cha mẹ, quan lại phục tùng vua. Đọc cổ nhân một cách tỉnh táo không phải là bác bỏ cả gói, cũng không phải bào chữa từng câu, mà là tách cái cốt lõi còn giá trị khỏi khuôn lịch sử đã hết thời: giữ lòng biết ơn trong chữ hiếu, bỏ sự phục tùng vô điều kiện; giữ tinh thần trách nhiệm trong chữ trung, bỏ sự trung thành mù quáng.
Phần dưới điểm lại những câu thường được nhắc tới như dấu vết của thời đại, ba cách phản ứng sai hay gặp, một phương pháp bốn câu hỏi để tách cốt lõi khỏi khuôn cũ, và cho thấy chính người xưa cũng không đòi được tin tuyệt đối.
Những câu thường được nhắc tới như dấu vết thời đại
Các câu dưới đây đều có nguồn rõ trong kinh điển hoặc trong kho tục ngữ, trừ dòng cuối là một câu hay bị gán nhầm. Cột cuối gợi ý phần nào còn có thể giữ, phần nào nên bỏ.
| Câu | Nguồn | Vì sao bị coi là lỗi thời | Phần có thể giữ |
|---|---|---|---|
| Duy nữ tử dữ tiểu nhân vi nan dưỡng dã | Luận ngữ, thiên Dương Hoá | Xếp phụ nữ cạnh kẻ tiểu nhân, khó nuôi dạy | Gần như không có; chỉ còn giá trị tư liệu |
| Tam tòng: ở nhà theo cha, lấy chồng theo chồng, chồng chết theo con | Nghi lễ, thiên Tang phục | Đặt người phụ nữ lệ thuộc suốt đời | Không giữ khuôn này; chỉ giữ ý gắn bó gia đình |
| Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại | Mạnh Tử, thiên Ly Lâu thượng | Tạo áp lực sinh con, nhất là con trai nối dõi | Trách nhiệm với gia đình, không gắn với việc sinh con |
| Phụ mẫu tại, bất viễn du, du tất hữu phương | Luận ngữ, thiên Lý nhân | Vế đầu bị dùng để giữ con không đi xa | Vế sau: đi thì cho cha mẹ biết mình ở đâu |
| Thương cho roi cho vọt | Tục ngữ Việt | Hợp thức hoá việc đánh con | Thương con thì phải dạy, nhưng bằng cách khác |
| Quân xử thần tử, thần bất tử bất trung | Hay được gán cho Nho giáo, không có trong Luận ngữ, Mạnh Tử | Đòi trung thành tuyệt đối | Không có; chính Mạnh Tử nói khác hẳn |
Câu "duy nữ tử dữ tiểu nhân" có nhiều cách biện hộ, chẳng hạn cho rằng "nữ tử" ở đây chỉ người hầu gái trong nhà chứ không phải mọi phụ nữ. Dù hiểu theo cách nào, câu này phản ánh một thế giới mà phụ nữ không được coi ngang hàng nam giới, và người đọc hôm nay không cần cố biến nó thành điều đáng học.
Ba cách phản ứng sai khi gặp lời xưa lỗi thời
Bác bỏ cả gói. Thấy Luận ngữ có câu coi thường phụ nữ, kết luận cả Khổng Tử là lạc hậu, không đáng đọc. Cách nghĩ này bỏ mất những phần vẫn sắc sảo, như yêu cầu người cầm quyền phải làm gương, hay câu "điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác". Không một nhà tư tưởng nào, cổ hay kim, đúng ở mọi điều.
Bào chữa bằng mọi giá. Cố giải thích rằng mọi câu đều đúng nếu hiểu "sâu xa". Có những câu thật sự bị hiểu sai và đáng được giải oan, nhưng biến mọi câu lỗi thời thành "thật ra ý người xưa rất tiến bộ" là không trung thực với văn bản, và làm người nghe mất lòng tin.
Cắt dán cho vừa ý. Chỉ chọn những câu hợp với điều mình muốn nói, giấu những câu không hợp, rồi trình bày như toàn bộ tư tưởng của người xưa. Cách này phổ biến trong sách tự lực và bài diễn thuyết, tạo ra hình ảnh một Khổng Tử hay Lão Tử chưa từng tồn tại.
Cách thứ tư là cách nên làm. Đọc đủ, ghi nhận cả chỗ hay lẫn chỗ lỗi thời, giải thích vì sao lỗi thời bằng bối cảnh lịch sử, rồi tự quyết định giữ gì. Đó là cách người trưởng thành đối xử với di sản: biết ơn mà không lệ thuộc.
Tách cốt lõi khỏi khuôn lịch sử: bốn câu hỏi
Khi gặp một lời dạy xưa mà bạn thấy chối, hãy đi qua bốn câu hỏi này trước khi giữ hay bỏ.
- Câu này nói trong xã hội nào, với ai? Một lời dặn trong gia đình nông nghiệp thời Xuân Thu, nơi đi xa có thể mất tin nhiều năm, khác hẳn một lời dặn hôm nay khi con có thể gọi video mỗi tối.
- Nó muốn bảo vệ giá trị gì? Câu "cha mẹ còn thì không đi xa" muốn bảo vệ sự chăm sóc và yên tâm của cha mẹ. Giá trị đó vẫn còn.
- Hình thức cụ thể của nó còn phục vụ được giá trị ấy không? Việc không đi xa không còn là cách duy nhất, thậm chí không phải cách tốt nhất, để chăm sóc cha mẹ.
- Có ai bị tổn hại nếu giữ nguyên hình thức cũ? Nếu giữ nguyên khiến một người phải từ bỏ học hành, công việc, hay khiến phụ nữ, trẻ em bị đối xử bất công, thì hình thức đó nên bỏ, chỉ giữ giá trị.
Bốn câu hỏi này không cho đáp án tự động. Cùng một câu, hai người có thể đi tới hai kết luận khác nhau. Nhưng chúng buộc bạn nói rõ mình giữ gì, bỏ gì và vì sao, thay vì chấp nhận hay bác bỏ theo cảm tính.
Đọc lại chữ trung: từ hai chiều tới một chiều
Chữ trung là ví dụ rõ cho việc một ý tưởng bị biến dạng qua thời gian. Trong Luận ngữ, thiên Bát dật, khi Lỗ Định Công hỏi vua dùng thần tử và thần tử thờ vua thế nào, Khổng Tử đáp vua dùng thần tử bằng lễ, thần tử thờ vua bằng trung. Chữ thần tử ở đây là người làm quan phụng sự vua. Đó là quan hệ hai chiều: vua phải có lễ trước.
Mạnh Tử còn nói thẳng hơn. Trong thiên Ly Lâu hạ, ông nói vua coi thần tử như tay chân thì thần tử coi vua như bụng dạ; vua coi thần tử như cỏ rác thì thần tử coi vua như kẻ thù. Câu "vua bảo chết mà không chết là bất trung", vốn hay được nhắc như tinh thần Nho giáo, không tìm thấy trong Luận ngữ hay Mạnh Tử, và đi ngược hẳn tinh thần hai chiều này. Nó phản ánh cách các triều đại về sau dùng Nho học để củng cố quyền lực, hơn là lời của chính Khổng, Mạnh.
Với người đi làm hôm nay, cách đọc này có ý nghĩa thực tế. Sự gắn bó với tổ chức đáng trân trọng khi tổ chức đối xử công bằng với mình; nó không phải nghĩa vụ vô điều kiện. Một người quản lý đòi nhân viên "trung thành" mà không đáp lại bằng sự tôn trọng là đang dùng nửa sau của câu Khổng Tử mà bỏ nửa đầu.
Chính người xưa cũng không đòi được tin tuyệt đối
Một điều ít được nhắc là trong chính kinh điển đã có tinh thần tự phản biện. Mạnh Tử, trong thiên Tận tâm hạ, có câu "tận tín thư tắc bất như vô thư", tin hết vào sách thì chẳng bằng không có sách. Ông nói câu này khi bàn về một thiên trong kinh Thư mà ông thấy có chỗ không đáng tin. Một nhà Nho lớn công khai nghi ngờ một văn bản kinh điển, đó là tấm gương cho cách đọc của chúng ta.
Khổng Tử, trong thiên Vệ Linh Công, nói gặp việc nhân thì không nhường cả thầy. Học trò được phép, thậm chí được khuyến khích, đứng trên thầy khi điều đúng đòi hỏi. Ở phương Tây, Aristotle trong Đạo đức học Nicomachean, khi phê bình học thuyết về các ý niệm của Plato, viết rằng dù quý bạn bè, người ta vẫn phải đặt sự thật lên trên; câu Latinh quen thuộc "Plato là bạn ta, nhưng sự thật là bạn thân hơn" là cách nói gọn của người đời sau, dựa trên ý ấy.
Đọc người xưa tỉnh táo, vì thế, không phải là phản bội người xưa. Đó là làm đúng điều mà những người xưa sâu sắc nhất đã làm với thầy của họ.
Chính văn chương Việt cũng từng phản biện lời xưa
Sự phản biện những khuôn phép lỗi thời không phải là sản phẩm của thời hiện đại. Trong văn chương Việt Nam, thơ Nôm truyền tụng dưới tên Hồ Xuân Hương là ví dụ nổi bật. Bài "Làm lẽ" với câu mở "Kẻ đắp chăn bông, kẻ lạnh lùng" và tiếng than về cảnh lấy chồng chung là lời tố cáo thẳng thắn chế độ đa thê mà câu "trai năm thê bảy thiếp" coi là bình thường. Việc xác định bài nào đúng là của Hồ Xuân Hương vẫn còn tranh luận trong giới nghiên cứu, nhưng chuyện những bài thơ như vậy được lưu truyền rộng cho thấy cộng đồng xưa đã nhận ra sự bất công.
Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng đặt người đọc trước câu hỏi về số phận người phụ nữ trong một trật tự mà chữ hiếu buộc Kiều bán mình chuộc cha. Tác phẩm không tuyên bố bác bỏ chữ hiếu, nhưng nỗi đau của nhân vật khiến nhiều thế hệ người đọc tự hỏi cái giá của khuôn phép ấy.
Nhắc tới những tác phẩm này giúp phá đi một ngộ nhận: rằng "truyền thống" là một khối đồng nhất, còn sự phê phán là thứ nhập từ bên ngoài. Truyền thống Việt vốn chứa cả tiếng nói tuân phục lẫn tiếng nói phản kháng. Đọc lời xưa tỉnh táo là tiếp nối dòng thứ hai, không phải đoạn tuyệt với quá khứ.
Dạy lời xưa cho học sinh mà không ngại chỉ ra chỗ lỗi thời
Giáo viên và phụ huynh thường lo rằng chỉ ra chỗ lỗi thời sẽ làm trẻ coi thường truyền thống. Kinh nghiệm cho thấy điều ngược lại: trẻ tôn trọng lời xưa hơn khi được đối xử như người đọc có quyền phán xét.
- Trình bày câu gốc, nguồn và bối cảnh trước, không bình luận vội.
- Hỏi học sinh: câu này muốn bảo vệ điều gì, và hôm nay điều đó còn quan trọng không.
- Cho học sinh tìm một câu khác trong cùng tác phẩm còn hợp với hôm nay để đặt cạnh.
- Nói rõ khi một câu phản ánh sự bất công, như coi thường phụ nữ, và giải thích vì sao xã hội đã thay đổi.
- Tránh biến tiết học thành buổi chê bai người xưa; mục tiêu là hiểu, không phải phán xử.
Một học sinh từng được hỏi "câu này còn đúng không" sẽ mang theo câu hỏi đó khi đọc mọi văn bản khác, kể cả những lời khuyên trên mạng hôm nay. Đó là giá trị lớn hơn bất kỳ câu trích nào.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ ra chỗ lỗi thời của Khổng Tử có phải là bất kính không?
Không. Chính truyền thống Nho học có tinh thần tự phản biện, như câu của Mạnh Tử rằng tin hết vào sách thì chẳng bằng không có sách. Kính trọng một nhà tư tưởng là đọc họ nghiêm túc, hiểu bối cảnh, ghi nhận cả chỗ hay lẫn chỗ đã hết thời, không phải coi mọi câu là chân lý.
Có phải mọi tư tưởng Nho giáo về gia đình đều lỗi thời?
Không. Lòng biết ơn cha mẹ, trách nhiệm chăm sóc người thân, sự hoà thuận giữa anh chị em vẫn là những giá trị được nhiều người coi trọng. Phần lỗi thời là những khuôn phép gắn với gia trưởng, như sự phục tùng vô điều kiện hay coi việc sinh con trai là nghĩa vụ hàng đầu.
Làm sao phân biệt câu bị hiểu sai với câu thật sự lỗi thời?
Đọc nguyên văn và văn cảnh. Nếu câu đầy đủ hoặc văn cảnh cho thấy nghĩa khác với cách hiểu phổ biến, đó là câu bị hiểu sai. Nếu đọc kỹ rồi mà nghĩa vẫn phản ánh quan niệm bất công của thời đại, đó là câu lỗi thời, và không nên cố bào chữa.
Ca dao tục ngữ Việt Nam có câu nào lỗi thời không?
Có, như những câu biện hộ cho việc đánh con, hay những câu coi việc trai năm thê bảy thiếp là bình thường còn phụ nữ phải chính chuyên. Ca dao tục ngữ là kho kinh nghiệm quý nhưng cũng phản ánh xã hội đã sinh ra nó, nên cần đọc với cùng sự tỉnh táo như với kinh điển.
Triết học phương Tây cổ đại có những quan niệm lỗi thời tương tự không?
Có. Aristotle cho rằng có những người sinh ra để làm nô lệ và phụ nữ kém nam giới về lý trí. Plato đề xuất một nhà nước kiểm soát chặt chẽ đời sống cá nhân. Đọc họ cũng cần tách những phân tích còn giá trị khỏi những quan niệm gắn với xã hội chiếm hữu nô lệ.
Có nên sửa lời xưa cho hợp thời rồi dạy lại không?
Nên giữ nguyên văn và nói rõ phần nào còn giá trị, phần nào không, thay vì âm thầm sửa câu. Sửa lời xưa rồi trình bày như nguyên tác là không trung thực, và làm người học mất khả năng tự phán xét. Có thể đặt câu gốc cạnh một cách diễn đạt hôm nay, ghi rõ đâu là lời của ai.